Week 1
• Bestudeer de bio-ecologische systeemtheorie uit het boek
Ontwikkelingspsychopathologie van J. Rigter (p. 46-49). Bio-ecologische systeemtheorie
van Bronfenbrenner.pdf
• Lees de inleiding (p. 15-17) en hoofdstuk 7 Wat willen wij: motivatie uit het Basisboek
Psychologie.
• Bekijk de kennisclip 'Kijken naar mensen' en 'motivatie'.
Hoofdstuk 7 Wat willen wij: motivatie
Prestatiedrang is de wens van een persoon om een zeer moeilijk maar wel gewenst doel te
bereiken.
7.1 Inleiding
Het begrip motivatie komt van het Latijnse woord movere, dat ‘in beweging brengen’ betekent.
Beweegreden is een mooi Nederlandstalig equivalent. Het is alles, zoals een behoefte, wens of
doel, wat een persoon drijft tot bepaald gedrag.
Als wij voor iets gemotiveerd zijn, dan speelt er vrijwel tegelijkertijd een emotie. Motivatie en
emotie zijn twee kanten van dezelfde medaille. Achter vrijwel al ons gedrag zit motivatie.
Er zijn allerlei synoniemen van het begrip ‘motivatie’, zoals dus beweegreden. Er wordt ook
gesproken van drijfveren van gedrag, het realiseren van behoeften, de wil van iemand of driften
van gedrag.
Motieven zijn te onderscheiden in twee hoofdvormen.
We hebben enerzijds motieven die afgeleid zijn van behoeften. Een behoefte geldt voor bijna
iedereen. Het is iets wat we nodig hebben om te leven of adequaat te functioneren, zoals de
lichamelijke behoeften aan zuurstof en voedsel. Maar ook de psychologische behoefte aan
erkenning is van belang.
Anderzijds hebben wij wensen of verlangens. Een wens of verlangen is iets wat je graag wilt,
maar wat geen levensvoorwaarde is. Het wordt meestal individueel ingekleurd en kan dus bij
iedereen verschillen.
7.2 Hoe zijn onze motivaties ingedeeld?
Baumeister verdeelt onze motieven in drie groepen: motivaties die we geërfd hebben van onze
(dierlijke) voorouders en die dieren ook kennen, sociale motivaties die diersoorten ook kennen
en door de cultuur gecreëerde motieven die alleen bij mensen voorkomen.
, Motivaties Voorbeelden (behoefte aan…)
Motivaties die wij delen met veel diersoorten Eten en drinken
Pijn vermijden en plezier nastreven*
Zelfbehoud: het vermijden van verwonding en
dood
Nieuwsgierigheid en begrip
Controle
Motivaties die wij delen met sociale dieren Verbondenheid: erbij willen horen
Seks
Agressie
Opvoeden, helpen en genereus zijn
Motivaties die ontleend zijn aan het gegeven Taal en praten
dat mensen een cultuur hebben Eigenwaarde
Vermijden van schuld en nastreven van
moraliteit en waarden
Succes: rijkdom en roem
Een betekenisvol leven
* Bij mensen heeft de behoefte aan plezier zich ontwikkeld tot behoefte aan gelukkig zijn
Mensen delen dus sommige motieven met dieren. Vaak is dat een behoefte, maar hoe die
behoefte bij mensen verwezenlijkt wordt, is vaak gekleurd door de cultuur waarin men leeft en
dan ontstaan er wensen.
-> Voorbeeld: we hebben de behoefte om te eten, anders gaan we dood. Maar we willen
ook graag genieten van het eten en drinken, dat is dan onze wens.
7.3 Wat moet een sociale professional weten over motivatie?
7.3.1 Behoefte aan controle
Mensen zijn gemotiveerd om controle te krijgen en te behouden over allerlei aspecten van hun
leven. Wij onderscheiden er drie:
1. Vaardigheden (competentie).
Wij doen vanaf jonge leeftijd ontzettend ons best om bepaalde vaardigheden onder de
knie te krijgen.
2. Autonomie.
Mensen hebben een grote behoefte om hun eigen gedrag te sturen en te beheren. Wij
willen zelf kiezen wat we eten, hoe laat we naar bed gaan, wat we gaan studeren,
enzovoorts.
3. De omgeving en het gedrag van anderen begrijpen en voorspellen.
, Vanaf een jaar of drie ontstaat de behoefte om gebeurtenissen en andere mensen te
begrijpen en te voorspellen.
Controle kent veel betekenissen. Hier wordt bedoeld de mate van beheersing. Dat kan slaan op
beheersen van eigen gedrag maar ook op beheersen van de omstandigheden. Iets begrijpen of
voorspellen is ook in zekere zin een vorm van beheersing.
De behoefte aan controle is aanwezig bij mensen en dieren. Bij beide zorgt een hoge mate van
controle voor een grotere kans op zelfbehoud.
Vaardigheid of competentie is het vermogen om een handeling bekwaam uit te voeren of een
probleem op te lossen.
Behoefte aan controle kan zich bij mensen uiten in de vorm van geld verdienen en macht
verwerven. Met geld en macht zijn immers beter de omstandigheden naar de hand te zetten.
Het speelt ook een rol bij voortplanting. Mensen (vooral mannen) met veel macht en geld zijn
vaak aantrekkelijke (seksuele) partners, ongeacht of ze er aantrekkelijk uit zien.
De behoefte aan controle is waarschijnlijk gedeeltelijk een aangeboren behoefte, het komt voor
zover wij weten, over de hele wereld voor. Maar het uit zich wel verschillend, wat wijst op de
invloed van leer- en socialisatieprocessen.
Een ander gegeven dat erop wijst dat de behoefte aan controle waarschijnlijk (gedeeltelijk) is
aangeboren, is hoe wij onze vrije tijd doorbrengen. Vaak vinden wij het prettig om vaardigheden
te oefenen waarbij controle een rol speelt. Dit is een vorm van intrinsieke motivatie, het komt
van binnenuit.
Opvallend is dat als een vaardigheid volledig beheerst wordt, deze vaardigheid niet meer
aantrekkelijk is, dus niet meer (intrinsiek) belonend is.
Op grond van onderzoek wordt er in de literatuur onderscheid gemaakt tussen primaire en
secundaire controle.
Primaire controle is de (gedeeltelijke) beheersing over je omgeving (inclusief andere mensen),
zodat je deze zo kunt inrichten dat je het best functioneert.
Secundaire controle is de (gedeeltelijke) beheersing van je eigen gedrag en gevoelens, zodat je
redelijk immuun bent voor eventuele invloeden uit je omgeving.
è Secundaire controle komt wel bij mensen en niet bij dieren voor. Het vereist een bepaald
denkvermogen en interpersoonlijke relaties.
, Onderzoek laat zien dat mensen veel meer tegenslag en nare dingen aankunnen als deze
aankondigen en dus te voorspellen zijn. Deze vorm van secundaire controle wordt
voorspellingscontrole genoemd. Een andere vorm is begripscontrole.
Voorspellingscontrole is een vorm van secundaire controle. Het slaat op het vermogen om
toekomstige gebeurtenissen te voorspellen, zodat je jezelf daarop kunt voorbereiden.
Begripscontrole is een vorm van secundaire controle en slaat op het vermogen de oorzaak van
gebeurtenissen te begrijpen waardoor onzekerheid verminderd wordt.
Een belangrijk fenomeen dat te maken heeft met gebrek aan controle wordt aangeleerde
hulpeloosheid genoemd.
Aangeleerde hulpeloosheid slaat op het verschijnsel dat een mens of dier heeft geleerd dat hij
geen invloed kan uitoefenen op wat hem overkomt.
Aangeleerde hulpeloosheid wordt in verband gebracht met het ontstaan van depressie bij
mensen als zij het gevoel hebben hun omstandigheden niet te kunnen controleren. Bij mensen
spelen attributieprocessen een rol. Mensen met aangeleerde hulpeloosheid denken ten
onrechte dat de negatieve omstandigheden niet door hen te beïnvloeden zijn vanwege een
(ingebeeld) gebrek aan controle. Het gevolg is dat deze interpretatie en dit gedrag kunnen
generaliseren naar andere situaties.
Attributieprocessen zijn verklaringen die mensen hanteren over de oorzaken van gedrag bij
henzelf en anderen.
7.3.2 Behoefte om ‘erbij te horen’
Mensen zijn ‘sociale dieren’ en hebben een sociaal brein. Interpersoonlijke relaties zijn daarom
van levensbelang voor mensen. In het Engels wordt dit the need to belong genoemd. Mensen
hebben behoefte aan contact en positieve aandacht. Het hebben van veel sociale contacten
bevordert de kans op overleven.
Onderzoek laat zien dat maar weinig mensen gelukkig en gezond kunnen zijn als ze geen of
weinig contacten hebben. Om gelukkig te zijn of worden hebben wij andere mensen nodig.
Ook kinderen willen er graag bij horen en zijn gevoelig voor uitsluiting. Gepest worden is het
actueelste voorbeeld van uitsluiting bij en door kinderen en heeft een grote negatieve invloed op
het welbevinden van gepeste kinderen.
Gepest worden is het gedrag waarbij iemand herhaaldelijk en voor langere tijd negatief
bejegend wordt door anderen. Dit heeft negatieve gevolgen voor iemands fysiek en psychisch
welbevinden.
• Bestudeer de bio-ecologische systeemtheorie uit het boek
Ontwikkelingspsychopathologie van J. Rigter (p. 46-49). Bio-ecologische systeemtheorie
van Bronfenbrenner.pdf
• Lees de inleiding (p. 15-17) en hoofdstuk 7 Wat willen wij: motivatie uit het Basisboek
Psychologie.
• Bekijk de kennisclip 'Kijken naar mensen' en 'motivatie'.
Hoofdstuk 7 Wat willen wij: motivatie
Prestatiedrang is de wens van een persoon om een zeer moeilijk maar wel gewenst doel te
bereiken.
7.1 Inleiding
Het begrip motivatie komt van het Latijnse woord movere, dat ‘in beweging brengen’ betekent.
Beweegreden is een mooi Nederlandstalig equivalent. Het is alles, zoals een behoefte, wens of
doel, wat een persoon drijft tot bepaald gedrag.
Als wij voor iets gemotiveerd zijn, dan speelt er vrijwel tegelijkertijd een emotie. Motivatie en
emotie zijn twee kanten van dezelfde medaille. Achter vrijwel al ons gedrag zit motivatie.
Er zijn allerlei synoniemen van het begrip ‘motivatie’, zoals dus beweegreden. Er wordt ook
gesproken van drijfveren van gedrag, het realiseren van behoeften, de wil van iemand of driften
van gedrag.
Motieven zijn te onderscheiden in twee hoofdvormen.
We hebben enerzijds motieven die afgeleid zijn van behoeften. Een behoefte geldt voor bijna
iedereen. Het is iets wat we nodig hebben om te leven of adequaat te functioneren, zoals de
lichamelijke behoeften aan zuurstof en voedsel. Maar ook de psychologische behoefte aan
erkenning is van belang.
Anderzijds hebben wij wensen of verlangens. Een wens of verlangen is iets wat je graag wilt,
maar wat geen levensvoorwaarde is. Het wordt meestal individueel ingekleurd en kan dus bij
iedereen verschillen.
7.2 Hoe zijn onze motivaties ingedeeld?
Baumeister verdeelt onze motieven in drie groepen: motivaties die we geërfd hebben van onze
(dierlijke) voorouders en die dieren ook kennen, sociale motivaties die diersoorten ook kennen
en door de cultuur gecreëerde motieven die alleen bij mensen voorkomen.
, Motivaties Voorbeelden (behoefte aan…)
Motivaties die wij delen met veel diersoorten Eten en drinken
Pijn vermijden en plezier nastreven*
Zelfbehoud: het vermijden van verwonding en
dood
Nieuwsgierigheid en begrip
Controle
Motivaties die wij delen met sociale dieren Verbondenheid: erbij willen horen
Seks
Agressie
Opvoeden, helpen en genereus zijn
Motivaties die ontleend zijn aan het gegeven Taal en praten
dat mensen een cultuur hebben Eigenwaarde
Vermijden van schuld en nastreven van
moraliteit en waarden
Succes: rijkdom en roem
Een betekenisvol leven
* Bij mensen heeft de behoefte aan plezier zich ontwikkeld tot behoefte aan gelukkig zijn
Mensen delen dus sommige motieven met dieren. Vaak is dat een behoefte, maar hoe die
behoefte bij mensen verwezenlijkt wordt, is vaak gekleurd door de cultuur waarin men leeft en
dan ontstaan er wensen.
-> Voorbeeld: we hebben de behoefte om te eten, anders gaan we dood. Maar we willen
ook graag genieten van het eten en drinken, dat is dan onze wens.
7.3 Wat moet een sociale professional weten over motivatie?
7.3.1 Behoefte aan controle
Mensen zijn gemotiveerd om controle te krijgen en te behouden over allerlei aspecten van hun
leven. Wij onderscheiden er drie:
1. Vaardigheden (competentie).
Wij doen vanaf jonge leeftijd ontzettend ons best om bepaalde vaardigheden onder de
knie te krijgen.
2. Autonomie.
Mensen hebben een grote behoefte om hun eigen gedrag te sturen en te beheren. Wij
willen zelf kiezen wat we eten, hoe laat we naar bed gaan, wat we gaan studeren,
enzovoorts.
3. De omgeving en het gedrag van anderen begrijpen en voorspellen.
, Vanaf een jaar of drie ontstaat de behoefte om gebeurtenissen en andere mensen te
begrijpen en te voorspellen.
Controle kent veel betekenissen. Hier wordt bedoeld de mate van beheersing. Dat kan slaan op
beheersen van eigen gedrag maar ook op beheersen van de omstandigheden. Iets begrijpen of
voorspellen is ook in zekere zin een vorm van beheersing.
De behoefte aan controle is aanwezig bij mensen en dieren. Bij beide zorgt een hoge mate van
controle voor een grotere kans op zelfbehoud.
Vaardigheid of competentie is het vermogen om een handeling bekwaam uit te voeren of een
probleem op te lossen.
Behoefte aan controle kan zich bij mensen uiten in de vorm van geld verdienen en macht
verwerven. Met geld en macht zijn immers beter de omstandigheden naar de hand te zetten.
Het speelt ook een rol bij voortplanting. Mensen (vooral mannen) met veel macht en geld zijn
vaak aantrekkelijke (seksuele) partners, ongeacht of ze er aantrekkelijk uit zien.
De behoefte aan controle is waarschijnlijk gedeeltelijk een aangeboren behoefte, het komt voor
zover wij weten, over de hele wereld voor. Maar het uit zich wel verschillend, wat wijst op de
invloed van leer- en socialisatieprocessen.
Een ander gegeven dat erop wijst dat de behoefte aan controle waarschijnlijk (gedeeltelijk) is
aangeboren, is hoe wij onze vrije tijd doorbrengen. Vaak vinden wij het prettig om vaardigheden
te oefenen waarbij controle een rol speelt. Dit is een vorm van intrinsieke motivatie, het komt
van binnenuit.
Opvallend is dat als een vaardigheid volledig beheerst wordt, deze vaardigheid niet meer
aantrekkelijk is, dus niet meer (intrinsiek) belonend is.
Op grond van onderzoek wordt er in de literatuur onderscheid gemaakt tussen primaire en
secundaire controle.
Primaire controle is de (gedeeltelijke) beheersing over je omgeving (inclusief andere mensen),
zodat je deze zo kunt inrichten dat je het best functioneert.
Secundaire controle is de (gedeeltelijke) beheersing van je eigen gedrag en gevoelens, zodat je
redelijk immuun bent voor eventuele invloeden uit je omgeving.
è Secundaire controle komt wel bij mensen en niet bij dieren voor. Het vereist een bepaald
denkvermogen en interpersoonlijke relaties.
, Onderzoek laat zien dat mensen veel meer tegenslag en nare dingen aankunnen als deze
aankondigen en dus te voorspellen zijn. Deze vorm van secundaire controle wordt
voorspellingscontrole genoemd. Een andere vorm is begripscontrole.
Voorspellingscontrole is een vorm van secundaire controle. Het slaat op het vermogen om
toekomstige gebeurtenissen te voorspellen, zodat je jezelf daarop kunt voorbereiden.
Begripscontrole is een vorm van secundaire controle en slaat op het vermogen de oorzaak van
gebeurtenissen te begrijpen waardoor onzekerheid verminderd wordt.
Een belangrijk fenomeen dat te maken heeft met gebrek aan controle wordt aangeleerde
hulpeloosheid genoemd.
Aangeleerde hulpeloosheid slaat op het verschijnsel dat een mens of dier heeft geleerd dat hij
geen invloed kan uitoefenen op wat hem overkomt.
Aangeleerde hulpeloosheid wordt in verband gebracht met het ontstaan van depressie bij
mensen als zij het gevoel hebben hun omstandigheden niet te kunnen controleren. Bij mensen
spelen attributieprocessen een rol. Mensen met aangeleerde hulpeloosheid denken ten
onrechte dat de negatieve omstandigheden niet door hen te beïnvloeden zijn vanwege een
(ingebeeld) gebrek aan controle. Het gevolg is dat deze interpretatie en dit gedrag kunnen
generaliseren naar andere situaties.
Attributieprocessen zijn verklaringen die mensen hanteren over de oorzaken van gedrag bij
henzelf en anderen.
7.3.2 Behoefte om ‘erbij te horen’
Mensen zijn ‘sociale dieren’ en hebben een sociaal brein. Interpersoonlijke relaties zijn daarom
van levensbelang voor mensen. In het Engels wordt dit the need to belong genoemd. Mensen
hebben behoefte aan contact en positieve aandacht. Het hebben van veel sociale contacten
bevordert de kans op overleven.
Onderzoek laat zien dat maar weinig mensen gelukkig en gezond kunnen zijn als ze geen of
weinig contacten hebben. Om gelukkig te zijn of worden hebben wij andere mensen nodig.
Ook kinderen willen er graag bij horen en zijn gevoelig voor uitsluiting. Gepest worden is het
actueelste voorbeeld van uitsluiting bij en door kinderen en heeft een grote negatieve invloed op
het welbevinden van gepeste kinderen.
Gepest worden is het gedrag waarbij iemand herhaaldelijk en voor langere tijd negatief
bejegend wordt door anderen. Dit heeft negatieve gevolgen voor iemands fysiek en psychisch
welbevinden.
