1
Dijk, J.J.M. van, W. Huisman & P. Nieuwbeerta (2024) Actuele
criminologie (12e druk) Den Haag: Sdu Uitgevers.
Inhoudsopgave
H1 Criminologie, een terreinverkenning 2
H2 Beschrijvende criminologie 10
H3 Het strafrechtelijke systeem in actie 22
H4 Verklaringen voor criminaliteit; het biologische en psychologische perspectief 31
H5 Het economische en sociologische perspectief 48
H6 Criminaliteitspreventie 57
H7 Straffen en criminaliteit 65
H8 Victimologie 71
H9 Bijzondere misdrijven 77
1
, 2
Actuele Criminologie
Hoofdstuk 1: Criminologie, een terreinverkenning
Over criminaliteit en de manier waarop hier gereageerd moet worden, is vaak politiek
bepaald en emotioneel gekleurd. Emoties lopen vaak hoog op rondom meningsverschillen
over de aanpak van criminaliteitsproblemen, mede dankzij identificatie en medeleven met het
slachtoffer, of het roept angstgevoelens op.
Als de waargebeurde misdrijven niet te dichtbij komen ontstaat juist geliefde lectuur.
Neerwaartse vergelijking = aantrekkelijkheid van criminele horrorverhalen berust op het
aangename gevoel dat men er zelf beter aan toe is dan het slachtoffer.
→ verklaart de populariteit rondom sensationele misdrijven en rechtszaken.
Ernstige misdrijven roepen ook afschuw en woede op: moreel verontwaardigd dat een
persoon een ander mens zoveel leed aan kan doen en de elementaire normen van goed en
kwaad niet kent.
→ morele verontwaardiging het grootst bij weerloze en onschuldige slachtoffers, zoals
kinderen.
Onder jongeren bestaat een rekbare grens tussen geaccepteerde en niet-geaccepteerde
criminaliteit. Acceptabele criminaliteit zijn verkeersovertredingen en drugsgebruik. Ook
zwaardere vergrijpen, zoals vechten of stelen, worden goed gepraat als de achtergrond of
jeugd moeilijk is geweest.
Bij zware misdrijven wordt beweerd dat de straffen te laag zijn, gevangenissen te luxueus en
gemakkelijk met hun daad wegkomen. Er is weinig sympathie.
Durkheim - Franse socioloog (1858-1917)
Criminaliteit roept negatieve emoties op → vervult positieve sociale functie. Door gevoelens
van morele verontwaardiging met elkaar te delen, bevestigen leden van de gemeenschap
elkaar in hun normbesef.
- De normatieve grenzen worden weer duidelijk vastgesteld.
- Door de dader te veroordelen, bevestigen leden van de gemeenschap hun collectieve
besef van morele superioriteit: ‘wij zouden zoiets nooit doen’. De afwijzing van de
zondaar vergroot de saamhorigheid.
Bij misdrijven komen sterke emoties vrij en kan leiden tot ontsporing.
In beschaafde landen staat de overheid terughoudend tegenover burgerwachten en tegenover
het plegen van eigenrichting (= burgers die zelf straffen gaan uitdelen tegenover vermeende
daders).
- Ontsporingen ontstaan des te sneller indien er binnen een bevolkingsgroep frustraties
leven en/of indien de groep zich in zijn voortbestaan bedreigd voelt.
→ De binnen de groep levende agressie wordt dan geprojecteerd op de pleger van het
misdrijf die als gevaarlijke outsider de schuld krijgt van alle bestaande problemen.
2
, 3
→ In veel primitieve culturen worden interne sociale spanningen opgeheven door de
rituele doding van een zogenoemde zondebok.
- Misdrijven fungeren dan als katalysator van uitbarstingen van collectieve
agressie jegens de groep waartoe de dader wordt gerekend.
- Op de daders worden gevoelens van woede en onmacht afgereageerd die
weinig of niets met het gepleegde misdrijf te maken heeft.
Vreemdelingenhaat = het leggen van een relatie tussen etnische minderheden/asielzoekers en
criminaliteit.
Een deel van de toeschouwers die zich met daders identificeren, roept deze identificatie,
schuldgevoelens op. Je eigen geweten staat niet toe zich in positieve zin te identificeren met
de misdadiger.
→ Kan leiden tot een roep om strenge bestraffing van de dader. Door te eisen dat de dader
streng wordt bestraft, corrigeert men de eigen, deels onbewuste criminele impulsen.
→ Je roept de crimineel in jezelf tot orde.
→ Bijv.: degene die het hardst roept dat pedofilie de doodstraf moet krijgen is wellicht zelf
niet zeker over zijn/haar seksuele gevoelens tegenover kinderen.
Een deel van de toeschouwers die zich met daders identificeren, roept meelevendheid op.
Voor daders die een lange celstraf krijgen of gearresteerd zijn.
→ De dader die wordt bestraft wordt als slachtoffer gezien en het daadwerkelijke slachtoffer
verdwijnt naar de achtergrond.
- Toeschouwers die zich door de maatschappij tekort gedaan voelen, zien de door de
politie gearresteerde daders als medeslachtoffers van onrechtvaardige
maatschappelijke verhoudingen.
- Tegenwoordig veel verwijt naar politie omtrent rassendiscriminatie of etnisch
profileren.
Figuur 1.1: hoe door criminaliteit opgeroepen emoties hun weg vinden in reactiewijzen op
criminaliteit
1.1.1 Het koele oog
Criminaliteit behoort tot de favoriete lees- en kijkonderwerpen van mediagebruikers.
- Het spreekt alle leeftijden aan.
3
, 4
- Zowel voor man als vrouw.
- Sluimerende maatschappelijke kwesties komen aan het licht: ontstaan van MeToo
movement.
→ ‘Signaalmisdrijven’ vervullen een belangrijke agenderende functie voor de maatschappij.
Door collectieve woede, angst of verontwaardiging van het volk, is in alle democratieën de
berechting van misdadigers grotendeels in handen gelegd van onafhankelijke beroepsrechters.
Criminologen hebben als taak objectieve informatie ter beschikking te stellen over de
achtergronden van crimineel gedrag, de effecten ervan op de slachtoffers en maatschappij, en
de functies en effecten van straffen voor daders, slachtoffers en maatschappij en van
preventieve interventies.
- Over het gevoelige thema criminaliteit zo veel mogelijke, zakelijke informatie te
verzamelen.
- Systematisch te ordenen.
- Het hoofd koel houden als bij anderen de emoties hoog oplopen.
- Objectief te interpreteren.
→ Criminologen zijn het koele oog van de strafrechtspleging.
1.2 Wat is criminologie?
1.2.1 Criminologie als praktijkgerichte wetenschap
Criminologie = de criminologie is de wetenschap die zich bezighoudt met de bestudering van
de aard en achtergronden van menselijke gedragingen die door de wetgever strafbaar zijn
gesteld en van de wijze waarop de overheid en de maatschappij daarop reageert.
Je hebt:
- Gedragingen die naar hun aard moreel verwerpelijk zijn, zoals moord, verkrachting of
diefstal.
- Gedragingen die door de overheid verboden zijn op bestuurlijke gronden, zoals
verkeersovertredingen.
Criminologie is een ervaringswetenschap, ook wel empirische wetenschap.
→ Door het doen waarnemingen kennis probeert te vergaren over haar studieonderwerp.
→ Veel verschillende criminologiebeoefeningen worden onderscheiden, zoals biologische,
sociologische etc. → vandaar gezien als multidisciplinair vakgebied.
1.2.2 What’s in a name?
De term ‘misdaadkunde’ is onbruikbaar gemaakt. De oorspronkelijke termen ‘misdadiger’ en
‘misdaad’ vond men te hard en te veroordelend klinken.
- Vroeger (1970) werd de term delinquent vooral gebruikt (letterlijk: iemand die in de
fout is gegaan).
- De woordkeuze die een persoon gebruikt voor een delinquent over zijn/haar
ideologische wereld (delinquent VS-straatterrorist).
4
Dijk, J.J.M. van, W. Huisman & P. Nieuwbeerta (2024) Actuele
criminologie (12e druk) Den Haag: Sdu Uitgevers.
Inhoudsopgave
H1 Criminologie, een terreinverkenning 2
H2 Beschrijvende criminologie 10
H3 Het strafrechtelijke systeem in actie 22
H4 Verklaringen voor criminaliteit; het biologische en psychologische perspectief 31
H5 Het economische en sociologische perspectief 48
H6 Criminaliteitspreventie 57
H7 Straffen en criminaliteit 65
H8 Victimologie 71
H9 Bijzondere misdrijven 77
1
, 2
Actuele Criminologie
Hoofdstuk 1: Criminologie, een terreinverkenning
Over criminaliteit en de manier waarop hier gereageerd moet worden, is vaak politiek
bepaald en emotioneel gekleurd. Emoties lopen vaak hoog op rondom meningsverschillen
over de aanpak van criminaliteitsproblemen, mede dankzij identificatie en medeleven met het
slachtoffer, of het roept angstgevoelens op.
Als de waargebeurde misdrijven niet te dichtbij komen ontstaat juist geliefde lectuur.
Neerwaartse vergelijking = aantrekkelijkheid van criminele horrorverhalen berust op het
aangename gevoel dat men er zelf beter aan toe is dan het slachtoffer.
→ verklaart de populariteit rondom sensationele misdrijven en rechtszaken.
Ernstige misdrijven roepen ook afschuw en woede op: moreel verontwaardigd dat een
persoon een ander mens zoveel leed aan kan doen en de elementaire normen van goed en
kwaad niet kent.
→ morele verontwaardiging het grootst bij weerloze en onschuldige slachtoffers, zoals
kinderen.
Onder jongeren bestaat een rekbare grens tussen geaccepteerde en niet-geaccepteerde
criminaliteit. Acceptabele criminaliteit zijn verkeersovertredingen en drugsgebruik. Ook
zwaardere vergrijpen, zoals vechten of stelen, worden goed gepraat als de achtergrond of
jeugd moeilijk is geweest.
Bij zware misdrijven wordt beweerd dat de straffen te laag zijn, gevangenissen te luxueus en
gemakkelijk met hun daad wegkomen. Er is weinig sympathie.
Durkheim - Franse socioloog (1858-1917)
Criminaliteit roept negatieve emoties op → vervult positieve sociale functie. Door gevoelens
van morele verontwaardiging met elkaar te delen, bevestigen leden van de gemeenschap
elkaar in hun normbesef.
- De normatieve grenzen worden weer duidelijk vastgesteld.
- Door de dader te veroordelen, bevestigen leden van de gemeenschap hun collectieve
besef van morele superioriteit: ‘wij zouden zoiets nooit doen’. De afwijzing van de
zondaar vergroot de saamhorigheid.
Bij misdrijven komen sterke emoties vrij en kan leiden tot ontsporing.
In beschaafde landen staat de overheid terughoudend tegenover burgerwachten en tegenover
het plegen van eigenrichting (= burgers die zelf straffen gaan uitdelen tegenover vermeende
daders).
- Ontsporingen ontstaan des te sneller indien er binnen een bevolkingsgroep frustraties
leven en/of indien de groep zich in zijn voortbestaan bedreigd voelt.
→ De binnen de groep levende agressie wordt dan geprojecteerd op de pleger van het
misdrijf die als gevaarlijke outsider de schuld krijgt van alle bestaande problemen.
2
, 3
→ In veel primitieve culturen worden interne sociale spanningen opgeheven door de
rituele doding van een zogenoemde zondebok.
- Misdrijven fungeren dan als katalysator van uitbarstingen van collectieve
agressie jegens de groep waartoe de dader wordt gerekend.
- Op de daders worden gevoelens van woede en onmacht afgereageerd die
weinig of niets met het gepleegde misdrijf te maken heeft.
Vreemdelingenhaat = het leggen van een relatie tussen etnische minderheden/asielzoekers en
criminaliteit.
Een deel van de toeschouwers die zich met daders identificeren, roept deze identificatie,
schuldgevoelens op. Je eigen geweten staat niet toe zich in positieve zin te identificeren met
de misdadiger.
→ Kan leiden tot een roep om strenge bestraffing van de dader. Door te eisen dat de dader
streng wordt bestraft, corrigeert men de eigen, deels onbewuste criminele impulsen.
→ Je roept de crimineel in jezelf tot orde.
→ Bijv.: degene die het hardst roept dat pedofilie de doodstraf moet krijgen is wellicht zelf
niet zeker over zijn/haar seksuele gevoelens tegenover kinderen.
Een deel van de toeschouwers die zich met daders identificeren, roept meelevendheid op.
Voor daders die een lange celstraf krijgen of gearresteerd zijn.
→ De dader die wordt bestraft wordt als slachtoffer gezien en het daadwerkelijke slachtoffer
verdwijnt naar de achtergrond.
- Toeschouwers die zich door de maatschappij tekort gedaan voelen, zien de door de
politie gearresteerde daders als medeslachtoffers van onrechtvaardige
maatschappelijke verhoudingen.
- Tegenwoordig veel verwijt naar politie omtrent rassendiscriminatie of etnisch
profileren.
Figuur 1.1: hoe door criminaliteit opgeroepen emoties hun weg vinden in reactiewijzen op
criminaliteit
1.1.1 Het koele oog
Criminaliteit behoort tot de favoriete lees- en kijkonderwerpen van mediagebruikers.
- Het spreekt alle leeftijden aan.
3
, 4
- Zowel voor man als vrouw.
- Sluimerende maatschappelijke kwesties komen aan het licht: ontstaan van MeToo
movement.
→ ‘Signaalmisdrijven’ vervullen een belangrijke agenderende functie voor de maatschappij.
Door collectieve woede, angst of verontwaardiging van het volk, is in alle democratieën de
berechting van misdadigers grotendeels in handen gelegd van onafhankelijke beroepsrechters.
Criminologen hebben als taak objectieve informatie ter beschikking te stellen over de
achtergronden van crimineel gedrag, de effecten ervan op de slachtoffers en maatschappij, en
de functies en effecten van straffen voor daders, slachtoffers en maatschappij en van
preventieve interventies.
- Over het gevoelige thema criminaliteit zo veel mogelijke, zakelijke informatie te
verzamelen.
- Systematisch te ordenen.
- Het hoofd koel houden als bij anderen de emoties hoog oplopen.
- Objectief te interpreteren.
→ Criminologen zijn het koele oog van de strafrechtspleging.
1.2 Wat is criminologie?
1.2.1 Criminologie als praktijkgerichte wetenschap
Criminologie = de criminologie is de wetenschap die zich bezighoudt met de bestudering van
de aard en achtergronden van menselijke gedragingen die door de wetgever strafbaar zijn
gesteld en van de wijze waarop de overheid en de maatschappij daarop reageert.
Je hebt:
- Gedragingen die naar hun aard moreel verwerpelijk zijn, zoals moord, verkrachting of
diefstal.
- Gedragingen die door de overheid verboden zijn op bestuurlijke gronden, zoals
verkeersovertredingen.
Criminologie is een ervaringswetenschap, ook wel empirische wetenschap.
→ Door het doen waarnemingen kennis probeert te vergaren over haar studieonderwerp.
→ Veel verschillende criminologiebeoefeningen worden onderscheiden, zoals biologische,
sociologische etc. → vandaar gezien als multidisciplinair vakgebied.
1.2.2 What’s in a name?
De term ‘misdaadkunde’ is onbruikbaar gemaakt. De oorspronkelijke termen ‘misdadiger’ en
‘misdaad’ vond men te hard en te veroordelend klinken.
- Vroeger (1970) werd de term delinquent vooral gebruikt (letterlijk: iemand die in de
fout is gegaan).
- De woordkeuze die een persoon gebruikt voor een delinquent over zijn/haar
ideologische wereld (delinquent VS-straatterrorist).
4
