,Abstract
Rechts-identitaire politieke partijen duiden de Europese identiteit veelal als ‘joods-
christelijk’, waarmee deze geconstrueerde religieuze contra-identiteit zich tegenover
‘niet-Europese’ culturen tracht te plaatsen, zoals de islam. Anders dan bij soortgelijke
partijen, zoals de FPÖ, vormt antisemitisme geen motief: de PVV zet het conflict in
om een alternatieve Europese identiteit te construeren. De invloed van
religieus-culturele interpretaties op de Europese beleidsagenda blijft echter
onderbelicht in de literatuur.
Deze scriptie onderzoekt daarom in hoeverre de PVV via
religieus-civilizationistische framing van het Israëlisch-Palestijns conflict beoogt
invloed uit te oefenen op het Nederlandse buitenlands beleid. Hiervoor is een kritische
discoursanalyse uitgevoerd op Aanhangsels, Handelingen, Kamerstukken en Moties
uit het vergaderjaar 2024–2025. Geconcludeerd wordt dat de PVV religie gebruikt als
differentiatiemechanisme, daarmee de passiviteit van het Nederlandse
consociationalisme probeert te uit te dagen en zo streeft naar een daadkrachtigere
autoritaire politiek. Dit onderzoek fungeert als casestudy die inzicht geeft in hoe
civilizationistische framing de beleidsvoorkeuren van EU-lidstaten kan beïnvloeden
Inhoudsopgave
1
,Abstract.....................................................................................................................................................1
1. Inleiding: bedreiging van ‘de Nederlandse cultuur’.........................................................................2
2. Achtergrondliteratuur.........................................................................................................................8
2.1 Nationalistisch, populistisch, radicaalrechts of extreemrechts?....................................................8
2.2 Religieus-civilizationisme.............................................................................................................10
2.3 Inclusief of exclusief?....................................................................................................................12
2.4 Civiele religie................................................................................................................................14
2.5 Tussen constitutie en identiteit......................................................................................................18
2.6 De leemte van het secularisme......................................................................................................22
2.7 Het religieus-civilizationisme van de PVV...................................................................................25
2.7.1 De ideologie van de PVV...........................................................................................................25
2.7.2 Ter besluit..................................................................................................................................29
3. Invloed van PVV’s framing...............................................................................................................30
3.1 Benadering....................................................................................................................................30
3.2 Dataverzameling...........................................................................................................................33
3.3 Positionaliteit................................................................................................................................34
3.4 Resultaten......................................................................................................................................36
De sociaal-politieke invloed................................................................................36
Framing van het Israëlisch-Palestijns conflict....................................................37
Tekstuele discursieve strategieën.........................................................................39
Religieus-civilizationistische framing?................................................................40
4. Conclusie.............................................................................................................................................41
Bibliografie.............................................................................................................................................43
Bijlagenlijst.............................................................................................................................................50
Bijlage 1: Zoekresultaten....................................................................................................................50
Bijlage 2: Documentnummers............................................................................................................52
Bijlage 3: Geanalyseerde parlementaire documenten........................................................................56
1. Inleiding: bedreiging van ‘de Nederlandse cultuur’
De grote winst van de Partij voor de Vrijheid (hierna: PVV) en Nieuw Sociaal
Contract (hierna: NSC) bij de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november 2023
leidde tot een duidelijke verschuiving in de Nederlandse politiek. Waar de Volkspartij
voor Vrijheid en Democratie (hierna: VVD), die sinds 2010 jarenlang de grootste
partij was, in deze verkiezingen 10 zetels verloor, werd de PVV met 20 zetels winst
2
, de grootste politieke partij.1 Socioloog Inge Sieben legt uit dat deze verrassende
verkiezingsuitslag volgens veel sociologen vooral het gevolg is van structurele
maatschappelijke ontevredenheid over de arbeids- en woningmarkt; ontevredenheid
die wordt toegeschreven aan migratie.2
Deze koppeling van problemen aan migratie blijkt ook uit het Nationaal
Kiezersonderzoek. Volgens dit onderzoek ervaart de kiesgerechtigde bevolking dat de
aanwezigheid van immigranten en vluchtelingen de concurrentie op de woningmarkt
verergert, waardoor het voor kiesgerechtigden lastiger wordt een woning te
bemachtigen.3 Daarnaast zou ongeveer de helft van de bevolking van mening zijn dat
immigranten meer misdaad in Nederland veroorzaken en tevens een bedreiging
vormen voor de Nederlandse cultuur.4
Marcel Coenders en Jaco Dagevos, wetenschappelijk medewerkers bij
respectievelijk het Verwey-Jonker Instituut en het Sociaal en Cultureel Planbureau,
benadrukken dat deze gevoelens van bedreiging ontstaan doordat men gelooft dat de
belangen van nieuwkomers haaks staan op die van de eigen groep, wat leidt tot wij-
zij-denken.5 Dit gaat dan niet alleen over economische concurrentie, maar ook over
culturele dreiging, waarbij gevreesd wordt dat nieuwkomers de nationale identiteit
ondermijnen door te veel ruimte in te nemen of voorgetrokken te worden, waardoor
de ‘eigen groep’ zich minder thuis voelt in Nederland.6
Het is precies deze perceptie die de PVV uitdraagt en ook zichtbaar is in de
naam van haar verkiezingsprogramma van 2023: Nederland weer op 1. In het
voorwoord geeft de partij een nadere aanvulling op deze slogan, waarbij gepleit wordt
voor het ‘teruggeven’ van de macht aan de gewone Nederlanders, die gediscrimineerd
zouden worden door links-liberaal ideologisch beleid. 7 De PVV wil zich daarom
inzetten om, naast andere maatregelen, grondwettelijk vast te leggen dat de dominante
leidende cultuur in Nederland haar wortels heeft in die van het ‘joods-christelijke’ en
1
Van Holsteyn & Irwin 2024, p. 470.
2
Sieben 2024, p. 1.
3
Hendriks & Lubbers 2024, p. 138.
4
Hendriks & Lubbers 2024, p. 138.
5
Coenders & Dagevos 2024, p. 114.
6
Coenders & Dagevos 2024, p. 114.
7
PVV 2023, p. 3.
3
Rechts-identitaire politieke partijen duiden de Europese identiteit veelal als ‘joods-
christelijk’, waarmee deze geconstrueerde religieuze contra-identiteit zich tegenover
‘niet-Europese’ culturen tracht te plaatsen, zoals de islam. Anders dan bij soortgelijke
partijen, zoals de FPÖ, vormt antisemitisme geen motief: de PVV zet het conflict in
om een alternatieve Europese identiteit te construeren. De invloed van
religieus-culturele interpretaties op de Europese beleidsagenda blijft echter
onderbelicht in de literatuur.
Deze scriptie onderzoekt daarom in hoeverre de PVV via
religieus-civilizationistische framing van het Israëlisch-Palestijns conflict beoogt
invloed uit te oefenen op het Nederlandse buitenlands beleid. Hiervoor is een kritische
discoursanalyse uitgevoerd op Aanhangsels, Handelingen, Kamerstukken en Moties
uit het vergaderjaar 2024–2025. Geconcludeerd wordt dat de PVV religie gebruikt als
differentiatiemechanisme, daarmee de passiviteit van het Nederlandse
consociationalisme probeert te uit te dagen en zo streeft naar een daadkrachtigere
autoritaire politiek. Dit onderzoek fungeert als casestudy die inzicht geeft in hoe
civilizationistische framing de beleidsvoorkeuren van EU-lidstaten kan beïnvloeden
Inhoudsopgave
1
,Abstract.....................................................................................................................................................1
1. Inleiding: bedreiging van ‘de Nederlandse cultuur’.........................................................................2
2. Achtergrondliteratuur.........................................................................................................................8
2.1 Nationalistisch, populistisch, radicaalrechts of extreemrechts?....................................................8
2.2 Religieus-civilizationisme.............................................................................................................10
2.3 Inclusief of exclusief?....................................................................................................................12
2.4 Civiele religie................................................................................................................................14
2.5 Tussen constitutie en identiteit......................................................................................................18
2.6 De leemte van het secularisme......................................................................................................22
2.7 Het religieus-civilizationisme van de PVV...................................................................................25
2.7.1 De ideologie van de PVV...........................................................................................................25
2.7.2 Ter besluit..................................................................................................................................29
3. Invloed van PVV’s framing...............................................................................................................30
3.1 Benadering....................................................................................................................................30
3.2 Dataverzameling...........................................................................................................................33
3.3 Positionaliteit................................................................................................................................34
3.4 Resultaten......................................................................................................................................36
De sociaal-politieke invloed................................................................................36
Framing van het Israëlisch-Palestijns conflict....................................................37
Tekstuele discursieve strategieën.........................................................................39
Religieus-civilizationistische framing?................................................................40
4. Conclusie.............................................................................................................................................41
Bibliografie.............................................................................................................................................43
Bijlagenlijst.............................................................................................................................................50
Bijlage 1: Zoekresultaten....................................................................................................................50
Bijlage 2: Documentnummers............................................................................................................52
Bijlage 3: Geanalyseerde parlementaire documenten........................................................................56
1. Inleiding: bedreiging van ‘de Nederlandse cultuur’
De grote winst van de Partij voor de Vrijheid (hierna: PVV) en Nieuw Sociaal
Contract (hierna: NSC) bij de Tweede Kamerverkiezingen op 22 november 2023
leidde tot een duidelijke verschuiving in de Nederlandse politiek. Waar de Volkspartij
voor Vrijheid en Democratie (hierna: VVD), die sinds 2010 jarenlang de grootste
partij was, in deze verkiezingen 10 zetels verloor, werd de PVV met 20 zetels winst
2
, de grootste politieke partij.1 Socioloog Inge Sieben legt uit dat deze verrassende
verkiezingsuitslag volgens veel sociologen vooral het gevolg is van structurele
maatschappelijke ontevredenheid over de arbeids- en woningmarkt; ontevredenheid
die wordt toegeschreven aan migratie.2
Deze koppeling van problemen aan migratie blijkt ook uit het Nationaal
Kiezersonderzoek. Volgens dit onderzoek ervaart de kiesgerechtigde bevolking dat de
aanwezigheid van immigranten en vluchtelingen de concurrentie op de woningmarkt
verergert, waardoor het voor kiesgerechtigden lastiger wordt een woning te
bemachtigen.3 Daarnaast zou ongeveer de helft van de bevolking van mening zijn dat
immigranten meer misdaad in Nederland veroorzaken en tevens een bedreiging
vormen voor de Nederlandse cultuur.4
Marcel Coenders en Jaco Dagevos, wetenschappelijk medewerkers bij
respectievelijk het Verwey-Jonker Instituut en het Sociaal en Cultureel Planbureau,
benadrukken dat deze gevoelens van bedreiging ontstaan doordat men gelooft dat de
belangen van nieuwkomers haaks staan op die van de eigen groep, wat leidt tot wij-
zij-denken.5 Dit gaat dan niet alleen over economische concurrentie, maar ook over
culturele dreiging, waarbij gevreesd wordt dat nieuwkomers de nationale identiteit
ondermijnen door te veel ruimte in te nemen of voorgetrokken te worden, waardoor
de ‘eigen groep’ zich minder thuis voelt in Nederland.6
Het is precies deze perceptie die de PVV uitdraagt en ook zichtbaar is in de
naam van haar verkiezingsprogramma van 2023: Nederland weer op 1. In het
voorwoord geeft de partij een nadere aanvulling op deze slogan, waarbij gepleit wordt
voor het ‘teruggeven’ van de macht aan de gewone Nederlanders, die gediscrimineerd
zouden worden door links-liberaal ideologisch beleid. 7 De PVV wil zich daarom
inzetten om, naast andere maatregelen, grondwettelijk vast te leggen dat de dominante
leidende cultuur in Nederland haar wortels heeft in die van het ‘joods-christelijke’ en
1
Van Holsteyn & Irwin 2024, p. 470.
2
Sieben 2024, p. 1.
3
Hendriks & Lubbers 2024, p. 138.
4
Hendriks & Lubbers 2024, p. 138.
5
Coenders & Dagevos 2024, p. 114.
6
Coenders & Dagevos 2024, p. 114.
7
PVV 2023, p. 3.
3
