Academiejaar 2023-2024 | Module 2
MODULE 2: HISTORISCH OVERZICHT
VAN DE PEDAGOGIEK EN HET
ONDERZOEK NAAR LEREN
1. Inleiding: naar een wetenschapshistorische
benadering vd pedagogische theorie en praktijk
Vertrekken vanuit de idee dat een goed begrip vh verleden v fundamenteel
belang is voor een goed begrip vh hedendaagse pedagogische handelen
Module geeft overzicht v enkele b! denkrichtingen zoals ze zich doorheen de
jaren hebben afgetekend
Pedagogiek = bedoelen we een systematische manier v denken over opvoeding
en onderwijs en de ontwikkeling vh onderzoek daarover mee
Uiteenzetting over het belang vnd Verlichting vormde het startpunt vd
uitbreiding vh onderwijssysteem nr de volksklassen; ontwikkeling vd pedagogiek
als wetenschappelijke discipline
- ≈ verschoolsing vd SL
- Johann Friedrich Herbart b! bijdrage geleverd tot de systematisering vh
pedagogische handelen
Reformpedagogiek = het kind w hier centraal in geplaatst
2. Kennis als deugd: de Verlichting en de socialisatie
van de massa
Midden 17e E nieuwe wind door Europa = de Verlichting
- Intellectuele en politieke stroming die maatschappelijke vernieuwing
predikte
Immanuel Kant (1724-1804), één vd grondleggers van de Verlichting
- Beroemde essay: Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?
o De dageraad ve nieuw mensbeeld en een nieuwe SL
Verlichtingdenken trachtte af te rekenen met de priveleges vd aristocratie +
bevrijding van de dogmatische, christelijke traditie + vorstelijk absolutisme
Centraal: de rede
SLmodel dat gebaseerd was op het principe vd gelijkheid tss mensen en de
vrijheid vh individu
- B! illustratie: Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger – 1789
o Eerste artikel: ‘de mensen worden vrij en met gelijke rechten
geboren en blijven dit. Maatschappelijke verschillen kunnen slechts
op het algemeen welzijn gebaseerd worden.’
2.1 Jan Amos Comenius als voorloper van de Verlichting
Opvoeding en onderwijs werden middel om de maatschappij vorm te geven
- 19e E: Verlichte denkers lanceren onderwijsvernieuwingsvoorstellen
massificatie vh onderwijs en introductie vd didactiek
Jan Amos Comenius (1592-1670) ~ Komensky
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs | Pagina 1
,Academiejaar 2023-2024 | Module 2
- Zijn theorieën werden sterk beïnvloed door persoonlijke ervaringen
o Opgegroeid ie protestantse familie
- In het onderwijs en de opvoeding moest centraal staan het herstel van de
eenheid tussen God en mens, en het brengen van de mens terug naar zijn
ware bestemming
o Veel andere vertegenwoordigers vh zestiende-eeuwse
humanistische gedachtengoed deelde dezelfde mening ~ Desiderius
Erasmus (1466-1536), Michel de Montaigne (1533-1592) of Juan Luis
Vives (1493-1540)
- MAAR! Verschilde ook sterk v zijn voorgangers verdedigde het principe
vd volksschool + verdedigde niet het elitair opvoedingsmodel onderwijs
moest via een wereldse onderwijsmaterie gebeuren en niet langer via
hoogstaande klassieke werken
Zaakonderricht + aanschouwelijkheidsonderwijs deel van Comenius’
onderwijsaanpak
- Onderwijs diende de werkelijkheid aanschouwelijk te maken ~ zo concreet
mogelijk aanwezig te stellen id klas
o Men diende gebruik te maken ve tekening/object meenemen nr de
klas of object gaan zoeken nieuwe vorm van lesgeven
- = pansofie = epistemologische houding die ervan uitgaat dat alles
samenhangt met en doordrongen is ve goddelijke gerichtheid en
bepaaldheid
Concreet gevolg: voor Comenius moest schoolse kennis niet in specifieke
kennisgebieden w opgesplitst en afzonderlijk w aangeboden
Essentiële kennis voor alle kengebieden dezelfde
- Diende te verwijzen nr de universele ordeningsprincipes waar de gehele
werkelijkheid v doordrongen was
- “Algemene kunst om aan allen alles te leren”
o ~ iedereen was wel geschapen als een evenbeeld v God
Didactica Magna ~ één vd eerst omvattende pedagogische geschriften
- Gebruikt ‘de zon’ als metafoor om aan te geven hoe b! het is om ih
onderwijs je te richten op de gehele kennis en niet specifiek op één domein
o ~ de zon kiest ook niet één dier/plant/object om haar stralen op te
schijnen, maar schijnt op de gehele aarde
Opvattingen over het onderwijs ook invloed op de onderwijsvorm naar de leerling
toe
- Waarschuwen voor het overladen vh kind met kennis en leerstof + kind
voorschoten v behapbare stukjes leerstof
3. De verschoolsing van de samenleving: opvoedend
onderwijs in de lange negentiende eeuw
Verlichtingsdenken drukte stempel op de pedagogische theorievorming
- Gelijkheidsprincipe + idee vd volksschool ~ verschoolsen
3.1 Johann Friedrich Herbart en de systematisering van het
pedagogische handelen
Herbart ontwikkelede een onderwijstheorie rond het begrip: zedelijkheid
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs | Pagina 2
, Academiejaar 2023-2024 | Module 2
- Voor hem bestond er namelijk een cruciaal onderscheid tss onderwijs en
opvoedend onderwijs
o Onderwijs doorgeven v kennis ~ feitelijkheden
Dit soort onderwijs was noodzakelijk maar alles behalve
ideaal volgens Herbart
o Opvoedend onderwijs kennis en kunde w doorgegeven op een
manier die resulteert in zedelijk gedrag en goed handelen
Kinderen diende te leren en inzicht te krijgen id wereld inzicht was geenszins
de ultieme finaliteit vh onderwijs
- Kennis moest leiden tot de creatie ve vrij individu dat bereid was om op
een goede en zedelijke manier te handelen
Er werden dus b! grenzen gesteld ad vrije ontwikkeling vd mens
o Elk individu had het recht zich te ontwikkelen tot een vrije burger
MAAR! Moest wel binnen een duidelijk afgebakend zedelijk
kader gebeuren
Zijn ideeën kaderen ie proces v natievorming
- De vorm van onderwijs en de kennis die werd bijgebracht moest duidelijk
verschillen tss de naties een Franse burger kon geen Duitse burger zijn
(en omgekeerd)
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs | Pagina 3
MODULE 2: HISTORISCH OVERZICHT
VAN DE PEDAGOGIEK EN HET
ONDERZOEK NAAR LEREN
1. Inleiding: naar een wetenschapshistorische
benadering vd pedagogische theorie en praktijk
Vertrekken vanuit de idee dat een goed begrip vh verleden v fundamenteel
belang is voor een goed begrip vh hedendaagse pedagogische handelen
Module geeft overzicht v enkele b! denkrichtingen zoals ze zich doorheen de
jaren hebben afgetekend
Pedagogiek = bedoelen we een systematische manier v denken over opvoeding
en onderwijs en de ontwikkeling vh onderzoek daarover mee
Uiteenzetting over het belang vnd Verlichting vormde het startpunt vd
uitbreiding vh onderwijssysteem nr de volksklassen; ontwikkeling vd pedagogiek
als wetenschappelijke discipline
- ≈ verschoolsing vd SL
- Johann Friedrich Herbart b! bijdrage geleverd tot de systematisering vh
pedagogische handelen
Reformpedagogiek = het kind w hier centraal in geplaatst
2. Kennis als deugd: de Verlichting en de socialisatie
van de massa
Midden 17e E nieuwe wind door Europa = de Verlichting
- Intellectuele en politieke stroming die maatschappelijke vernieuwing
predikte
Immanuel Kant (1724-1804), één vd grondleggers van de Verlichting
- Beroemde essay: Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?
o De dageraad ve nieuw mensbeeld en een nieuwe SL
Verlichtingdenken trachtte af te rekenen met de priveleges vd aristocratie +
bevrijding van de dogmatische, christelijke traditie + vorstelijk absolutisme
Centraal: de rede
SLmodel dat gebaseerd was op het principe vd gelijkheid tss mensen en de
vrijheid vh individu
- B! illustratie: Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger – 1789
o Eerste artikel: ‘de mensen worden vrij en met gelijke rechten
geboren en blijven dit. Maatschappelijke verschillen kunnen slechts
op het algemeen welzijn gebaseerd worden.’
2.1 Jan Amos Comenius als voorloper van de Verlichting
Opvoeding en onderwijs werden middel om de maatschappij vorm te geven
- 19e E: Verlichte denkers lanceren onderwijsvernieuwingsvoorstellen
massificatie vh onderwijs en introductie vd didactiek
Jan Amos Comenius (1592-1670) ~ Komensky
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs | Pagina 1
,Academiejaar 2023-2024 | Module 2
- Zijn theorieën werden sterk beïnvloed door persoonlijke ervaringen
o Opgegroeid ie protestantse familie
- In het onderwijs en de opvoeding moest centraal staan het herstel van de
eenheid tussen God en mens, en het brengen van de mens terug naar zijn
ware bestemming
o Veel andere vertegenwoordigers vh zestiende-eeuwse
humanistische gedachtengoed deelde dezelfde mening ~ Desiderius
Erasmus (1466-1536), Michel de Montaigne (1533-1592) of Juan Luis
Vives (1493-1540)
- MAAR! Verschilde ook sterk v zijn voorgangers verdedigde het principe
vd volksschool + verdedigde niet het elitair opvoedingsmodel onderwijs
moest via een wereldse onderwijsmaterie gebeuren en niet langer via
hoogstaande klassieke werken
Zaakonderricht + aanschouwelijkheidsonderwijs deel van Comenius’
onderwijsaanpak
- Onderwijs diende de werkelijkheid aanschouwelijk te maken ~ zo concreet
mogelijk aanwezig te stellen id klas
o Men diende gebruik te maken ve tekening/object meenemen nr de
klas of object gaan zoeken nieuwe vorm van lesgeven
- = pansofie = epistemologische houding die ervan uitgaat dat alles
samenhangt met en doordrongen is ve goddelijke gerichtheid en
bepaaldheid
Concreet gevolg: voor Comenius moest schoolse kennis niet in specifieke
kennisgebieden w opgesplitst en afzonderlijk w aangeboden
Essentiële kennis voor alle kengebieden dezelfde
- Diende te verwijzen nr de universele ordeningsprincipes waar de gehele
werkelijkheid v doordrongen was
- “Algemene kunst om aan allen alles te leren”
o ~ iedereen was wel geschapen als een evenbeeld v God
Didactica Magna ~ één vd eerst omvattende pedagogische geschriften
- Gebruikt ‘de zon’ als metafoor om aan te geven hoe b! het is om ih
onderwijs je te richten op de gehele kennis en niet specifiek op één domein
o ~ de zon kiest ook niet één dier/plant/object om haar stralen op te
schijnen, maar schijnt op de gehele aarde
Opvattingen over het onderwijs ook invloed op de onderwijsvorm naar de leerling
toe
- Waarschuwen voor het overladen vh kind met kennis en leerstof + kind
voorschoten v behapbare stukjes leerstof
3. De verschoolsing van de samenleving: opvoedend
onderwijs in de lange negentiende eeuw
Verlichtingsdenken drukte stempel op de pedagogische theorievorming
- Gelijkheidsprincipe + idee vd volksschool ~ verschoolsen
3.1 Johann Friedrich Herbart en de systematisering van het
pedagogische handelen
Herbart ontwikkelede een onderwijstheorie rond het begrip: zedelijkheid
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs | Pagina 2
, Academiejaar 2023-2024 | Module 2
- Voor hem bestond er namelijk een cruciaal onderscheid tss onderwijs en
opvoedend onderwijs
o Onderwijs doorgeven v kennis ~ feitelijkheden
Dit soort onderwijs was noodzakelijk maar alles behalve
ideaal volgens Herbart
o Opvoedend onderwijs kennis en kunde w doorgegeven op een
manier die resulteert in zedelijk gedrag en goed handelen
Kinderen diende te leren en inzicht te krijgen id wereld inzicht was geenszins
de ultieme finaliteit vh onderwijs
- Kennis moest leiden tot de creatie ve vrij individu dat bereid was om op
een goede en zedelijke manier te handelen
Er werden dus b! grenzen gesteld ad vrije ontwikkeling vd mens
o Elk individu had het recht zich te ontwikkelen tot een vrije burger
MAAR! Moest wel binnen een duidelijk afgebakend zedelijk
kader gebeuren
Zijn ideeën kaderen ie proces v natievorming
- De vorm van onderwijs en de kennis die werd bijgebracht moest duidelijk
verschillen tss de naties een Franse burger kon geen Duitse burger zijn
(en omgekeerd)
Leren in maatschappelijk betrokken onderwijs | Pagina 3
