Domein E: Verandering
Centrale vragen dit hoofdstuk:
o Waardoor verandert een samenleving’
o Hoe gaan mensen om met veranderingen in een samenleving
o Welke invloed hebben veranderingen op andere maatschappelijke reacties?
De kernconcepten worden beschouwd als typerend voor de ontwikkeling van westerse
samenlevingen van traditioneel naar modern.
Hoofdconcept verandering
Verandering = de richting en tempo van ontwikkelingen in de samenleving en de
mogelijkheden en onmogelijkheden deze te beïnvloeden.
Hoofdconcept ontleed:
- Complexe zaak die positief of negatief verandert (richting)
- Snel of langzame ontwikkelingen (tempo), in stappen of revolutionair
- Wat voor mogelijkheden komen erbij of worden weggenomen?
Kernconcept rationalisering
Rationalisering = het proces van het ordenen en systematiseren van de
werkelijkheid met de bedoeling haar voorspelbaar en beheersbaar te maken en van
het doelgericht inzetten van middelen ten einde zo efficiënt en effectief mogelijk
resultaten te bereiken
!! Proces waar je in stapjes tot oplossingen komt met het gebruiken van je ratio =
menselijk verstand (ordening, middelen bedenken en inzetten om een doel te
bereiken en iets voorspelbaar te maken)
Je ratio pas je toe bij het bekijken en oplossen van het probleem
Kernconcept ontleed:
- Ordenen en systematiseren van een complexe zaak/vraagstuk (je bekijkt de
problemen en maakt dit overzichtelijk, door oorzaken te bekijken)
- Je wilt een doel bereiken (wat wil je bereiken?) > voorspelbaarheid
- Je hebt middelen nodig om dit doel te bereiken (hoe ga je het oplossen?)
Rationalisering kan plaatsvinden in verschillende contexten:
o Vorming bijvoorbeeld binnen een gezin; een kind doet het niet goed op school
(probleem), de moeder wilt dit probleem verbeteren (doel) door middel van het
afspreken van regels (middel)
o Binding bijvoorbeeld binnen een wijk is er veel woningdiefstal (probleem), de leden
van de wijk willen dit aantal verkleinen (doel) door middel van sociale controle met
een groepsapp (middel)
o Sociale ongelijkheid bijvoorbeeld binnen een land is er een grote kloof tussen arm
en rijk (probleem), de overheid wilt deze kloof verkleinen (doel) door middel van
uitkeringen (middel)
Wanneer is het proces van rationalisering begonnen?
Vanaf de late middeleeuwen ontstonden rationaliseringsprocessen
,o Onder andere door een meer wetenschappelijke manier van denken
o Ontdekkingen en uitvingen maakte het mogelijk om meer controle te krijgen over het
leven (voorheen werd het denken en doen van mensen veel meer geleid door
gewoontes, godsdienstige tradities...)
Rationalisering kwam in een stroomversnelling door de Industriële Revolutie
o Rationalisering zien we terug in de economie, wetenschap, kunst, politiek en bestuur
Twee wereldbeelden:
Theocentrisch wereldbeeld = goden en geloof staan centraal, dit wereldbeeld
hadden we tot de Franse Revolutie (1789–1799)
Antropocentrisch wereldbeeld = na de Franse Revolutie (1789–1799) kwam de
mensen centraal in het wereldbeeld
Wat is verlichting?
Verlichting = was een stroming uit de 18e eeuw die het optimisme, empirisme en
rationalisme uit de wetenschappelijke revolutie toepaste op de maatschappij
(individueel en zonder leiding van andere mensen/god redeneren met feiten en je
eigen verstand)
Descartes = stelt dat onbetwijfelbare kennis niet kan voortkomen uit traditie of
gewoonte. Hij was rationeel, omdat hij dingen probeert te verklaren met rationele
argumenten (logica en menselijk denkvermogen). “Ik denk, dus ik ben”
o Onderzoeken door waar te nemen (ik neem waar, dit heb je nodig voor oplossen voor
complexe zaken)
Hoe zien we rationalisering op dit moment terug in de
samenleving?
1. Door rationalisering van politiek, bestuur en sociale wetenschap werd de samenleving
steeds meer als maakbaar gezien
Bijvoorbeeld, bestrijding van criminaliteit
Maakbare samenleving = we kunnen alles bereiken wat we willen, wij hebben invloed
op de inrichting/ontwikkelingen door te onderzoeken en dingen in stapjes te
ondernemen
2. Door technologische ontwikkelingen als de pil of vaccinatie werd het gezinsleven en
gezondheid een stuk beheersbaarder
Bijvoorbeeld, minder ziektes door vaccinatie wel of geen kinderen krijgen door de pil
3. Economische rationalisering: hoe willen we nog meer gaan verdienen? En welke
middelen gaan we voor dit doel inzetten? (economische doel is nu verandert naar
dingen verkopen die mensen kopen, omdat ze het leuk vinden, inplaats mensen
moeten voorzien van benodigdheden ).
Bijvoorbeeld, de groei van de voedselproductie welvaartsgroei en toename van
consumptiegoederen zorgden voor de toename van vrije tijd
Rationalisering is soms duidelijk zichtbaar in het beleid. De overheid laat vaak
wetenschappelijk onderzoeken: hoe het beleid, de gebeurtenissen zo efficiënt en effectief
mogelijk kan beïnvloeden.
Verschillende denkbeelden vanuit de politieke ideologische over de maakbaarheid van
samenlevingsvormen:
, 1. Confessionelen: gezin als hoeksteen van de samenleving (die hebben meeste
invloed op de maakbare samenleving volgens hen), ruimte voor traditionele
rolverdeling door bv, belastingkorting voor eenverdieners
2. Liberalen: stellen de vrijheid (rechten) van het individu voorop, de overheid moet
zich verder neutraal opstellen
3. Socialisten: stellen de vrijheid van het individu voorop, maar de overheid mag actief
ingrijpen om gelijkheid tussen man en vrouw en verschillende samenlevingsvormen te
bevorderen
Kernconcept Individualisering
Individualisering = het proces waarbij individuen in toenemende mate hun
zelfstandigheid op verschillende gebieden kunnen vergroten (het individu staat alleen,
de groep staat niet centraal)
Het steeds zelfstandiger worden van individuen.
Kernconcept ontleed:
- Proces van zelfstandig worden
- Zelfstandigheid wordt vergroot
Individualisering kan plaatsvinden in verschillende contexten:
o Vorming binnen het gezin wordt bij het opvoeden het kind zij/hij al zelfstandig
gemaakt. Ze mogen zelf, onafhankelijk van anderen, keuzes mogen maken over
bijvoorbeeld hun sport. Ze dragen hun eigen verantwoordelijkheid, over bijvoorbeeld
het maken van hun huiswerk.
o Binding sociale cohesie binnen een samenleving is belangrijk, maar omdat we zo
zelfstandig zijn geworden, wordt de cohesie soort van tegengehouden (nadeel van
individualisering)
!! Individualisering betekent niet dat sociale structuren, zoals de gezinsstructuur,
verdwijnen, maar wel dat het individu als nieuwe sociale eenheid op de voorgrond treedt.
De betekenis van traditionele sociale instituties verandert, omdat het individu zich in zijn
denken en gedrag minder vanzelfsprekend en eenduidig door de conventies (afspraak)
van instituties laat leiden.
De voordelen van individualisering:
1. Met individualisering voorkomen we het wij-zij denken
o Als de groep centraal staat is kans op wij-zij denken groter (mensen leven echt binnen
hun groep, individuen doen er minder toe). Binnen deze groepen zijn de rechten van
de individuen dan minder belangrijk, niet iedereen binnen een groep zal zich altijd fijn
voelen of ermee eens.
Voorbeeld: de ‘boeren(zij)’ moeten hun boerderijen verkopen (rechten om boer te zijn
wordt ontnomen) en ruimte maken voor ‘migranten(wij)’
o Met individualisering kennen we wel rechten toe aan individuen en kennen minder
rechten toe aan echt de ‘groepen’. Individuen worden zo minder snel vergeten.
Voorbeeld: een boer mag zijn/haar woonplaats en bedrijven behouden, ze doen vaak
nuttig dingen.
o Als er verschil in rechten tussen groepen wordt gemaakt, is de kans op
discriminatie van bepaalde groepen groter.
Centrale vragen dit hoofdstuk:
o Waardoor verandert een samenleving’
o Hoe gaan mensen om met veranderingen in een samenleving
o Welke invloed hebben veranderingen op andere maatschappelijke reacties?
De kernconcepten worden beschouwd als typerend voor de ontwikkeling van westerse
samenlevingen van traditioneel naar modern.
Hoofdconcept verandering
Verandering = de richting en tempo van ontwikkelingen in de samenleving en de
mogelijkheden en onmogelijkheden deze te beïnvloeden.
Hoofdconcept ontleed:
- Complexe zaak die positief of negatief verandert (richting)
- Snel of langzame ontwikkelingen (tempo), in stappen of revolutionair
- Wat voor mogelijkheden komen erbij of worden weggenomen?
Kernconcept rationalisering
Rationalisering = het proces van het ordenen en systematiseren van de
werkelijkheid met de bedoeling haar voorspelbaar en beheersbaar te maken en van
het doelgericht inzetten van middelen ten einde zo efficiënt en effectief mogelijk
resultaten te bereiken
!! Proces waar je in stapjes tot oplossingen komt met het gebruiken van je ratio =
menselijk verstand (ordening, middelen bedenken en inzetten om een doel te
bereiken en iets voorspelbaar te maken)
Je ratio pas je toe bij het bekijken en oplossen van het probleem
Kernconcept ontleed:
- Ordenen en systematiseren van een complexe zaak/vraagstuk (je bekijkt de
problemen en maakt dit overzichtelijk, door oorzaken te bekijken)
- Je wilt een doel bereiken (wat wil je bereiken?) > voorspelbaarheid
- Je hebt middelen nodig om dit doel te bereiken (hoe ga je het oplossen?)
Rationalisering kan plaatsvinden in verschillende contexten:
o Vorming bijvoorbeeld binnen een gezin; een kind doet het niet goed op school
(probleem), de moeder wilt dit probleem verbeteren (doel) door middel van het
afspreken van regels (middel)
o Binding bijvoorbeeld binnen een wijk is er veel woningdiefstal (probleem), de leden
van de wijk willen dit aantal verkleinen (doel) door middel van sociale controle met
een groepsapp (middel)
o Sociale ongelijkheid bijvoorbeeld binnen een land is er een grote kloof tussen arm
en rijk (probleem), de overheid wilt deze kloof verkleinen (doel) door middel van
uitkeringen (middel)
Wanneer is het proces van rationalisering begonnen?
Vanaf de late middeleeuwen ontstonden rationaliseringsprocessen
,o Onder andere door een meer wetenschappelijke manier van denken
o Ontdekkingen en uitvingen maakte het mogelijk om meer controle te krijgen over het
leven (voorheen werd het denken en doen van mensen veel meer geleid door
gewoontes, godsdienstige tradities...)
Rationalisering kwam in een stroomversnelling door de Industriële Revolutie
o Rationalisering zien we terug in de economie, wetenschap, kunst, politiek en bestuur
Twee wereldbeelden:
Theocentrisch wereldbeeld = goden en geloof staan centraal, dit wereldbeeld
hadden we tot de Franse Revolutie (1789–1799)
Antropocentrisch wereldbeeld = na de Franse Revolutie (1789–1799) kwam de
mensen centraal in het wereldbeeld
Wat is verlichting?
Verlichting = was een stroming uit de 18e eeuw die het optimisme, empirisme en
rationalisme uit de wetenschappelijke revolutie toepaste op de maatschappij
(individueel en zonder leiding van andere mensen/god redeneren met feiten en je
eigen verstand)
Descartes = stelt dat onbetwijfelbare kennis niet kan voortkomen uit traditie of
gewoonte. Hij was rationeel, omdat hij dingen probeert te verklaren met rationele
argumenten (logica en menselijk denkvermogen). “Ik denk, dus ik ben”
o Onderzoeken door waar te nemen (ik neem waar, dit heb je nodig voor oplossen voor
complexe zaken)
Hoe zien we rationalisering op dit moment terug in de
samenleving?
1. Door rationalisering van politiek, bestuur en sociale wetenschap werd de samenleving
steeds meer als maakbaar gezien
Bijvoorbeeld, bestrijding van criminaliteit
Maakbare samenleving = we kunnen alles bereiken wat we willen, wij hebben invloed
op de inrichting/ontwikkelingen door te onderzoeken en dingen in stapjes te
ondernemen
2. Door technologische ontwikkelingen als de pil of vaccinatie werd het gezinsleven en
gezondheid een stuk beheersbaarder
Bijvoorbeeld, minder ziektes door vaccinatie wel of geen kinderen krijgen door de pil
3. Economische rationalisering: hoe willen we nog meer gaan verdienen? En welke
middelen gaan we voor dit doel inzetten? (economische doel is nu verandert naar
dingen verkopen die mensen kopen, omdat ze het leuk vinden, inplaats mensen
moeten voorzien van benodigdheden ).
Bijvoorbeeld, de groei van de voedselproductie welvaartsgroei en toename van
consumptiegoederen zorgden voor de toename van vrije tijd
Rationalisering is soms duidelijk zichtbaar in het beleid. De overheid laat vaak
wetenschappelijk onderzoeken: hoe het beleid, de gebeurtenissen zo efficiënt en effectief
mogelijk kan beïnvloeden.
Verschillende denkbeelden vanuit de politieke ideologische over de maakbaarheid van
samenlevingsvormen:
, 1. Confessionelen: gezin als hoeksteen van de samenleving (die hebben meeste
invloed op de maakbare samenleving volgens hen), ruimte voor traditionele
rolverdeling door bv, belastingkorting voor eenverdieners
2. Liberalen: stellen de vrijheid (rechten) van het individu voorop, de overheid moet
zich verder neutraal opstellen
3. Socialisten: stellen de vrijheid van het individu voorop, maar de overheid mag actief
ingrijpen om gelijkheid tussen man en vrouw en verschillende samenlevingsvormen te
bevorderen
Kernconcept Individualisering
Individualisering = het proces waarbij individuen in toenemende mate hun
zelfstandigheid op verschillende gebieden kunnen vergroten (het individu staat alleen,
de groep staat niet centraal)
Het steeds zelfstandiger worden van individuen.
Kernconcept ontleed:
- Proces van zelfstandig worden
- Zelfstandigheid wordt vergroot
Individualisering kan plaatsvinden in verschillende contexten:
o Vorming binnen het gezin wordt bij het opvoeden het kind zij/hij al zelfstandig
gemaakt. Ze mogen zelf, onafhankelijk van anderen, keuzes mogen maken over
bijvoorbeeld hun sport. Ze dragen hun eigen verantwoordelijkheid, over bijvoorbeeld
het maken van hun huiswerk.
o Binding sociale cohesie binnen een samenleving is belangrijk, maar omdat we zo
zelfstandig zijn geworden, wordt de cohesie soort van tegengehouden (nadeel van
individualisering)
!! Individualisering betekent niet dat sociale structuren, zoals de gezinsstructuur,
verdwijnen, maar wel dat het individu als nieuwe sociale eenheid op de voorgrond treedt.
De betekenis van traditionele sociale instituties verandert, omdat het individu zich in zijn
denken en gedrag minder vanzelfsprekend en eenduidig door de conventies (afspraak)
van instituties laat leiden.
De voordelen van individualisering:
1. Met individualisering voorkomen we het wij-zij denken
o Als de groep centraal staat is kans op wij-zij denken groter (mensen leven echt binnen
hun groep, individuen doen er minder toe). Binnen deze groepen zijn de rechten van
de individuen dan minder belangrijk, niet iedereen binnen een groep zal zich altijd fijn
voelen of ermee eens.
Voorbeeld: de ‘boeren(zij)’ moeten hun boerderijen verkopen (rechten om boer te zijn
wordt ontnomen) en ruimte maken voor ‘migranten(wij)’
o Met individualisering kennen we wel rechten toe aan individuen en kennen minder
rechten toe aan echt de ‘groepen’. Individuen worden zo minder snel vergeten.
Voorbeeld: een boer mag zijn/haar woonplaats en bedrijven behouden, ze doen vaak
nuttig dingen.
o Als er verschil in rechten tussen groepen wordt gemaakt, is de kans op
discriminatie van bepaalde groepen groter.
