I. Slachtofferemancipatie: een korte geschiedenis.
Verschillende factoren (Groenhuijsen, 2008):
- Toegenomen mondigheid burgers
- Terroristische acties in de jaren ’70 van de vorige eeuw
- Vrouwenbeweging
- Toename criminaliteit
o Gelegenheidstheorie/routine activiteitentheorie: doordat vrouwen vanaf de jaren
‘70/’80 steeds meer buitenshuis gingen werken, kwamen er meer gelegenheden
voor criminaliteit.
Factoren kunnen een endogeen of exogeen karakter hebben.
- Een endogene factor is:
o Een factor die niet de primaire oorzaak is van de slachtofferemancipatie.
▪ Dat burgers mondiger werden, is ook het gevolg van de opkomst van radio
en televisie. Hierdoor kregen mensen een podium om ongenoegens te
uiten en konden ze een groter publiek bereiken.
o Een factor die samenhangt met andere verklaringen / geen onafhankelijke
verklaring biedt.
▪ Dat vrouwen voor hun rechten opkwamen kan misschien niet
onafhankelijk verklaard worden door de vrouwenbeweging, maar kan ook
te maken hebben met het feit dat burgers mondiger werden.
o Een factor waarvan niet kan worden uitgesloten dat er een omgekeerd verband
bestaat tussen een verklarende factor en de uitkomst die men probeert te
verklaren.
▪ Het is niet uit te sluiten dat de slachtofferemancipatie ervoor heeft gezorgd
dat meer mensen aangifte zijn gaan doen, met als gevolg dat de
criminaliteitscijfers stegen.
- Een exogene factor is een onafhankelijke factor, die niet in relatie staat tot andere
factoren / die niet door andere factoren wordt verklaard.
o Dit zijn er niet veel, maar bijvoorbeeld de terroristische acties in de jaren ’70 van
de vorige eeuw en de opkomst van radio en televisie zijn een voorbeeld.
Kenmerken succesvolle slachtofferbeweging:
- Geschikte aanleiding
- Vertolker(s) met aanzien (‘law of the few’)
o ‘Law of the few’ (komt uit het boek ‘The tipping point’) = het is één iemand/een
klein groepje mensen dat verantwoordelijk is voor een grote verandering.
- Wetenschappelijke onderbouwing
- Juiste timing en politiek klimaat
o Initiatieven voor slachtoffers komen vaak van VVD/rechts, wellicht ook omdat zij
de afgelopen jaren vaak de minister van Justitie leverde.
- Media-aandacht
,Het is niet zo dat altijd al deze voorwaarden aanwezig moeten zijn voor een succesvolle
slachtofferbeweging, soms zijn 1 of 2 kenmerken genoeg om veranderingen ten behoeve van een
groep slachtoffers in gang te zetten.
VOORBEELD TENTAMENVRAAG : Welke van de tijdens het eerste hoorcollege genoemde kenmerken
van een succesvolle slachtofferbeweging hebben een endogeen karakter? Leg uit waarom.
Bij de emancipatie van verschillende categorieën slachtoffers spelen telkens één of meerdere
kenmerken van een succesvolle slachtofferbeweging een rol. Er zijn zes cases relevant voor de
cursus. Dit zijn:
- WOII
- Vietnam
- De Molukse acties
- De vrouwenbeweging
- Fysieke kindermishandeling
- Sekstoerisme en vrouwenhandel
WOII
- Neurenbergprocessen. Vanuit een hedendaags victimologisch perspectief is dit opvallend,
want er waren geen slachtoffers als toehoorders aanwezig. Slachtoffers hadden
bijvoorbeeld geen spreekrecht. Wel werden sommige slachtoffers als getuigen
ondervraagd tijdens de zittingen.
- Er was totaal geen aandacht voor het leed dat slachtoffers hadden geleden, behalve voor
het leed van verzetsstrijders. Zij vormden een uitzondering, voor verzetsstrijders was al
voor het einde van de Tweede Wereldoorlog een lobby aanwezig om na de oorlog
erkenning te krijgen.
o Verzetsstrijders vormden de eerste groep slachtoffers waarvoor de overheid
compensatieregelingen in het leven riep.
- Begin jaren ’70 kwam er pas aandacht voor het slachtofferleed.
o Hiervoor lag de focus van de maatschappij op de wederopbouw, iets dat we in de
huidige tijd niet meer zouden accepteren.
o Minister van Justitie Van Agt stelde voor om de Drie van Breda
(oorlogsmisdadigers) gratie te verlenen ( = concrete aanleiding), daar kwam veel
protest tegen door slachtoffers en nabestaanden ( = media-aandacht).
▪ Door het voornemen van Van Agt werden (onbedoeld) allerlei
onverwerkte trauma’s bij slachtoffers – die zich tot dat moment relatief stil
hadden gehouden in het publieke debat – naar boven gebracht.
Slachtoffers gingen zich alsnog roeren, kregen aandacht in de media en
vonden in Jan Bastiaans een medestander met gezag, die bovendien bereid
was voor hun belangen op te komen.
o Jan Bastiaans vervulde dus de rol van vertolker met aanzien, hij was hoogleraar
psychiatrie en gespecialiseerd in oorlogsslachtoffers. Hij was vaak te gast in de
media.
▪ Om zijn beweringen over het slachtofferleed kracht bij te zetten, beriep hij
zich op de resultaten van zijn eigen wetenschappelijke onderzoek.
▪ De rol van Bastiaans is een goed voorbeeld van ‘the law of the few’.
, Resultaten slachtofferbeweging
- Hulpverlening slachtoffers WOII
o Tot de jaren ’70:
▪ Hulpverlening gericht op praktische (huisvesting, kleding, voedsel) en
medische zorg.
o Begin jaren ’70:
▪ Lobby Bastiaans: opkomst psychosociale hulpverlening
o De hulpverlening na de oorlog werd aanvankelijk gekenmerkt door een
gigantische versplintering. Dat kwam enerzijds door gebrekkige
communicatiemiddelen; omdat veel telefoonlijnen en andere middelen van
communicatie niet (goed) functioneerden, konden hulpverleningsacties slecht
gecoördineerd worden. Anderzijds kwam dit door de manier waarop
hulpverlening in die tijd geregeld was; Nederland was na de oorlog nog geen
verzorgingsstaat. Ondersteuning van hulpbehoevende burgers vond vaak plaats
via particuliere initiatieven (bijv. armenzorg) of de kerk (die later dus als grote
slachtoffermaker te boek kwam te staan).
- Schadevergoeding slachtoffers WOII
o Kort na de Tweede Wereldoorlog:
▪ 1947: Wet buitengewoon pensioen.
▪ Dit was uitsluitend voor verzetsslachtoffers > schadevergoeding actief
slachtofferschap.
▪ Bij actief slachtofferschap gaat het om verzetsstrijders. Zij hadden zich,
als quasi werknemers van de Nederlandse staat, ingezet voor het vaderland
en dienden daarom te worden gecompenseerd voor hun diensten (een soort
loonbetaling achteraf).
o Eind jaren ’40 – eind jaren ’60:
▪ Rijksgroepregelingen (als onderdeel van de Algemene Bijstandswet).
▪ Zorgverlening passief slachtofferschap.
▪ Bij passieve slachtoffers gaat het om mensen die zijn blootgesteld geweest
aan de verschrikkingen van het Naziregime. Zij hadden aanvankelijk
alleen recht op zorg of een overheidsbijdrage die zorgverlening mogelijk
maakte. Pas in de loop van de jaren ´70 kwam hier verandering in en
werden ook voor hen compensatieregelingen in het leven geroepen.
o Begin jaren ’70 – helft jaren ’80:
▪ 1971: Omkering bewijslast Wet buitengewoon pensioen (zie toelichting
hieronder)
▪ 1972: Wet uitkeringen vervolgingsslachtoffers
▪ 1973: Wet uitkering burger-oorlogsslachtoffers 1940-1945
o 1994
▪ Tijdelijke vergoedingsregeling psychotherapie naoorlogse generatie
(transgenerationeel slachtofferschap).
▪ Transgenerationeel slachtofferschap is slachtofferschap dat overgedragen
wordt op een volgende generatie. Het gaat hierbij niet om de ervaring zelf,
maar om de doorwerking van de gevolgen van slachtofferervaringen van
(groot- of voor)ouders bij latere generaties. Oorlogstrauma’s hebben vaak
nog vele generaties impact.
Verschillende factoren (Groenhuijsen, 2008):
- Toegenomen mondigheid burgers
- Terroristische acties in de jaren ’70 van de vorige eeuw
- Vrouwenbeweging
- Toename criminaliteit
o Gelegenheidstheorie/routine activiteitentheorie: doordat vrouwen vanaf de jaren
‘70/’80 steeds meer buitenshuis gingen werken, kwamen er meer gelegenheden
voor criminaliteit.
Factoren kunnen een endogeen of exogeen karakter hebben.
- Een endogene factor is:
o Een factor die niet de primaire oorzaak is van de slachtofferemancipatie.
▪ Dat burgers mondiger werden, is ook het gevolg van de opkomst van radio
en televisie. Hierdoor kregen mensen een podium om ongenoegens te
uiten en konden ze een groter publiek bereiken.
o Een factor die samenhangt met andere verklaringen / geen onafhankelijke
verklaring biedt.
▪ Dat vrouwen voor hun rechten opkwamen kan misschien niet
onafhankelijk verklaard worden door de vrouwenbeweging, maar kan ook
te maken hebben met het feit dat burgers mondiger werden.
o Een factor waarvan niet kan worden uitgesloten dat er een omgekeerd verband
bestaat tussen een verklarende factor en de uitkomst die men probeert te
verklaren.
▪ Het is niet uit te sluiten dat de slachtofferemancipatie ervoor heeft gezorgd
dat meer mensen aangifte zijn gaan doen, met als gevolg dat de
criminaliteitscijfers stegen.
- Een exogene factor is een onafhankelijke factor, die niet in relatie staat tot andere
factoren / die niet door andere factoren wordt verklaard.
o Dit zijn er niet veel, maar bijvoorbeeld de terroristische acties in de jaren ’70 van
de vorige eeuw en de opkomst van radio en televisie zijn een voorbeeld.
Kenmerken succesvolle slachtofferbeweging:
- Geschikte aanleiding
- Vertolker(s) met aanzien (‘law of the few’)
o ‘Law of the few’ (komt uit het boek ‘The tipping point’) = het is één iemand/een
klein groepje mensen dat verantwoordelijk is voor een grote verandering.
- Wetenschappelijke onderbouwing
- Juiste timing en politiek klimaat
o Initiatieven voor slachtoffers komen vaak van VVD/rechts, wellicht ook omdat zij
de afgelopen jaren vaak de minister van Justitie leverde.
- Media-aandacht
,Het is niet zo dat altijd al deze voorwaarden aanwezig moeten zijn voor een succesvolle
slachtofferbeweging, soms zijn 1 of 2 kenmerken genoeg om veranderingen ten behoeve van een
groep slachtoffers in gang te zetten.
VOORBEELD TENTAMENVRAAG : Welke van de tijdens het eerste hoorcollege genoemde kenmerken
van een succesvolle slachtofferbeweging hebben een endogeen karakter? Leg uit waarom.
Bij de emancipatie van verschillende categorieën slachtoffers spelen telkens één of meerdere
kenmerken van een succesvolle slachtofferbeweging een rol. Er zijn zes cases relevant voor de
cursus. Dit zijn:
- WOII
- Vietnam
- De Molukse acties
- De vrouwenbeweging
- Fysieke kindermishandeling
- Sekstoerisme en vrouwenhandel
WOII
- Neurenbergprocessen. Vanuit een hedendaags victimologisch perspectief is dit opvallend,
want er waren geen slachtoffers als toehoorders aanwezig. Slachtoffers hadden
bijvoorbeeld geen spreekrecht. Wel werden sommige slachtoffers als getuigen
ondervraagd tijdens de zittingen.
- Er was totaal geen aandacht voor het leed dat slachtoffers hadden geleden, behalve voor
het leed van verzetsstrijders. Zij vormden een uitzondering, voor verzetsstrijders was al
voor het einde van de Tweede Wereldoorlog een lobby aanwezig om na de oorlog
erkenning te krijgen.
o Verzetsstrijders vormden de eerste groep slachtoffers waarvoor de overheid
compensatieregelingen in het leven riep.
- Begin jaren ’70 kwam er pas aandacht voor het slachtofferleed.
o Hiervoor lag de focus van de maatschappij op de wederopbouw, iets dat we in de
huidige tijd niet meer zouden accepteren.
o Minister van Justitie Van Agt stelde voor om de Drie van Breda
(oorlogsmisdadigers) gratie te verlenen ( = concrete aanleiding), daar kwam veel
protest tegen door slachtoffers en nabestaanden ( = media-aandacht).
▪ Door het voornemen van Van Agt werden (onbedoeld) allerlei
onverwerkte trauma’s bij slachtoffers – die zich tot dat moment relatief stil
hadden gehouden in het publieke debat – naar boven gebracht.
Slachtoffers gingen zich alsnog roeren, kregen aandacht in de media en
vonden in Jan Bastiaans een medestander met gezag, die bovendien bereid
was voor hun belangen op te komen.
o Jan Bastiaans vervulde dus de rol van vertolker met aanzien, hij was hoogleraar
psychiatrie en gespecialiseerd in oorlogsslachtoffers. Hij was vaak te gast in de
media.
▪ Om zijn beweringen over het slachtofferleed kracht bij te zetten, beriep hij
zich op de resultaten van zijn eigen wetenschappelijke onderzoek.
▪ De rol van Bastiaans is een goed voorbeeld van ‘the law of the few’.
, Resultaten slachtofferbeweging
- Hulpverlening slachtoffers WOII
o Tot de jaren ’70:
▪ Hulpverlening gericht op praktische (huisvesting, kleding, voedsel) en
medische zorg.
o Begin jaren ’70:
▪ Lobby Bastiaans: opkomst psychosociale hulpverlening
o De hulpverlening na de oorlog werd aanvankelijk gekenmerkt door een
gigantische versplintering. Dat kwam enerzijds door gebrekkige
communicatiemiddelen; omdat veel telefoonlijnen en andere middelen van
communicatie niet (goed) functioneerden, konden hulpverleningsacties slecht
gecoördineerd worden. Anderzijds kwam dit door de manier waarop
hulpverlening in die tijd geregeld was; Nederland was na de oorlog nog geen
verzorgingsstaat. Ondersteuning van hulpbehoevende burgers vond vaak plaats
via particuliere initiatieven (bijv. armenzorg) of de kerk (die later dus als grote
slachtoffermaker te boek kwam te staan).
- Schadevergoeding slachtoffers WOII
o Kort na de Tweede Wereldoorlog:
▪ 1947: Wet buitengewoon pensioen.
▪ Dit was uitsluitend voor verzetsslachtoffers > schadevergoeding actief
slachtofferschap.
▪ Bij actief slachtofferschap gaat het om verzetsstrijders. Zij hadden zich,
als quasi werknemers van de Nederlandse staat, ingezet voor het vaderland
en dienden daarom te worden gecompenseerd voor hun diensten (een soort
loonbetaling achteraf).
o Eind jaren ’40 – eind jaren ’60:
▪ Rijksgroepregelingen (als onderdeel van de Algemene Bijstandswet).
▪ Zorgverlening passief slachtofferschap.
▪ Bij passieve slachtoffers gaat het om mensen die zijn blootgesteld geweest
aan de verschrikkingen van het Naziregime. Zij hadden aanvankelijk
alleen recht op zorg of een overheidsbijdrage die zorgverlening mogelijk
maakte. Pas in de loop van de jaren ´70 kwam hier verandering in en
werden ook voor hen compensatieregelingen in het leven geroepen.
o Begin jaren ’70 – helft jaren ’80:
▪ 1971: Omkering bewijslast Wet buitengewoon pensioen (zie toelichting
hieronder)
▪ 1972: Wet uitkeringen vervolgingsslachtoffers
▪ 1973: Wet uitkering burger-oorlogsslachtoffers 1940-1945
o 1994
▪ Tijdelijke vergoedingsregeling psychotherapie naoorlogse generatie
(transgenerationeel slachtofferschap).
▪ Transgenerationeel slachtofferschap is slachtofferschap dat overgedragen
wordt op een volgende generatie. Het gaat hierbij niet om de ervaring zelf,
maar om de doorwerking van de gevolgen van slachtofferervaringen van
(groot- of voor)ouders bij latere generaties. Oorlogstrauma’s hebben vaak
nog vele generaties impact.
