, 1. Inleiding
De Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 markeerden een belangrijk keerpunt in
het Nederlandse politieke landschap. De voornaamste reden daarvoor was de grote winst van
de partij van Geert Wilders, de Partij voor de Vrijheid (PVV).1 Volgens socioloog Inge Sieben
ligt de achterliggende reden hiervoor vooral bij het thema van migratie.2 Ook het Nationaal
Kiezersonderzoek benadrukt dat een groot deel van de kiesgerechtigde bevolking migratie als
een belangrijk probleem ziet, waarbij immigranten vooral als een bedreiging voor de
Nederlandse cultuur worden ervaren.3
Volgens dit onderzoek beschouwen in het bijzonder populistische kiezers immigranten
als een bedreiging voor de nationale cultuur.4 Deze opvatting wordt echter niet alleen door
populistische kiezers gedeeld; ongeveer de helft van de Nederlandse bevolking ziet
immigranten als een bedreiging voor de Nederlandse cultuur.5 Hoewel het Nationaal
Kiezersonderzoek geen duidelijk beeld schetst van de precieze stemvoorkeuren van deze
kiezers, blijkt uit de literatuur dat dit thema van culturele bedreiging vooral een thema is van
de rechtse politiek.6 Daarbij noemt Hans Boutellier, bijzonder hoogleraar Polarisatie en
Veerkracht, dit ‘rechtse’ thema ook wel ‘exclusieve identiteitspolitiek’, omdat het tot in
tegenstelling van ‘inclusieve identiteitspolitiek’ gericht is op het uitsluiten van groepen.7
Hierin speelt religie een opvallende rol, zoals blijkt in de rechtse politieke
toekomstvisies voor Nederland. Zo pleit de PVV in haar verkiezingsprogramma voor een
grondwettelijke bepaling die stelt dat de joods-christelijke en humanistische tradities de
voornaamste en leidende cultuur van Nederland moeten zijn.8 En ook de Volkspartij voor
Vrijheid en Democratie (VVD) maakt gebruik van deze term, door te stellen dat de Nederlandse
samenleving haar oorsprong in deze traditie vindt.9
1
Sieben 2024, p. 1.
2
Sieben 2024, p. 1.
3
Voogd e.a. 2024, p. 138.
4
Voogd e.a. 2024, p. 68.
5
Voogd e.a. 2024, p. 138.
6
Thissen 2010, p. 21.
7
Verhulst 2021, p. 434.
8
PVV 2023, p. 30.
9
De Waal 2020, p. 7.
1
De Tweede Kamerverkiezingen van 22 november 2023 markeerden een belangrijk keerpunt in
het Nederlandse politieke landschap. De voornaamste reden daarvoor was de grote winst van
de partij van Geert Wilders, de Partij voor de Vrijheid (PVV).1 Volgens socioloog Inge Sieben
ligt de achterliggende reden hiervoor vooral bij het thema van migratie.2 Ook het Nationaal
Kiezersonderzoek benadrukt dat een groot deel van de kiesgerechtigde bevolking migratie als
een belangrijk probleem ziet, waarbij immigranten vooral als een bedreiging voor de
Nederlandse cultuur worden ervaren.3
Volgens dit onderzoek beschouwen in het bijzonder populistische kiezers immigranten
als een bedreiging voor de nationale cultuur.4 Deze opvatting wordt echter niet alleen door
populistische kiezers gedeeld; ongeveer de helft van de Nederlandse bevolking ziet
immigranten als een bedreiging voor de Nederlandse cultuur.5 Hoewel het Nationaal
Kiezersonderzoek geen duidelijk beeld schetst van de precieze stemvoorkeuren van deze
kiezers, blijkt uit de literatuur dat dit thema van culturele bedreiging vooral een thema is van
de rechtse politiek.6 Daarbij noemt Hans Boutellier, bijzonder hoogleraar Polarisatie en
Veerkracht, dit ‘rechtse’ thema ook wel ‘exclusieve identiteitspolitiek’, omdat het tot in
tegenstelling van ‘inclusieve identiteitspolitiek’ gericht is op het uitsluiten van groepen.7
Hierin speelt religie een opvallende rol, zoals blijkt in de rechtse politieke
toekomstvisies voor Nederland. Zo pleit de PVV in haar verkiezingsprogramma voor een
grondwettelijke bepaling die stelt dat de joods-christelijke en humanistische tradities de
voornaamste en leidende cultuur van Nederland moeten zijn.8 En ook de Volkspartij voor
Vrijheid en Democratie (VVD) maakt gebruik van deze term, door te stellen dat de Nederlandse
samenleving haar oorsprong in deze traditie vindt.9
1
Sieben 2024, p. 1.
2
Sieben 2024, p. 1.
3
Voogd e.a. 2024, p. 138.
4
Voogd e.a. 2024, p. 68.
5
Voogd e.a. 2024, p. 138.
6
Thissen 2010, p. 21.
7
Verhulst 2021, p. 434.
8
PVV 2023, p. 30.
9
De Waal 2020, p. 7.
1
