Samenvatting grenzen in perspectief

Aantekeningen grenzen in perspectief
Hoorcollege 1
Van natuurlijke grenzen naar politieke en culturele grenzen
 Natuurlijke grenzen: Ben de Pater > bergketens, waterscheidingen, zeekusten, rivieren,
wouden, meren, moerassen en woestijnen
 Natuurlijke grenzen zijn beter verdedigbaar dan kunstmatige grenzen

Ratzel
 Grondlegger van de politieke geografie
 Sociaal darwanisme: oorlog als natuurlijke proces
 Staten als actoren
 Kerngebieden en perifere gebieden
 Grensgebieden als bufferzones
 Natuurlandschap als uitgangspunt
 Grenzen als een politiek proces.

Grensregio’s als perifere regio’s
In Nederland gebieden aan de Belgische en Duitse grens. Niet in alle landen zie je grensregio’s
krimpen. Deze perifere grensregio’s liggen economisch en geografisch ver van bestuurlijke centrum;
er is minder werkgelegenheid, beperkte publieke voorzieningen, langere investeringen ne
verminderde bereikbaarheid.

Scramble for africa
In Afrika zijn grenzen ontstaan die niet natuurlijk zijn en lopen door gebieden waar volkeren zich
hebben gevestigd > dit kwam door kolonisten




Van grenzen naar scheidslijnen
 Na ratzel kwamen er geografen die grenzen gingen bekijken van cultureel of politiek
perspectief.
 Tegenreactie op Ratzel
 Belang van culturele, sociale, linguïstische en etnische scheidslijnen
 Grenzen en territoria gebaseerd op volkeren en naties

,Terminologie
 Border: staat of bestuurlijke regio binnen een staat
 Boundary: scheidslijn; staats-provinciegrens, ook niet-politieke grens
 Frontier: zone, outer-orientated; schuivende contactzone/overname van gebied

Hartshorne
 Amerikaanse geograaf
 Cultuurlandschap sla uitgangspunt in plaats van natuurlandschap
 Bouwde verder op grenzen op basis van cultuurlandschap.

 Antecedent boundaries – eerst de grens, dan de invulling; bv Verenigde Staten en Canada
 Subsequent boundaries – grenzen getrokken in een bewoond en ingericht cultuurlandschap,
bv België en Nederland
 Superimposed boundaries – grenzen opgelegd door externe machthebbers, bv koloniale
periode in Afrika
 Relict boundaries – grenzen die er ooit waren, maar inmiddels zijn opgeheven of verlegd

Soms zijn grenzen eerst gekeken op papier > daarna invulling (Amerika, canada)
Tussen België en Nederland loopt de grens bijvoorbeeld ook gewoon door een straat

Staat versus natie
Culturele identiteit gaat over staatsgrenzen heen: meerdere naties verspreid binnen staatsgrenzen of
één natie verspreid over meerdere staatsgrenzen

 Centripetal forces: gemeenschappelijk gevoel/idee; sterk kerngebied, geen concurrerende
andere kerngebieden; culturele homogeniteit; breed gedeelde tradities; herkenbaar
landschap etc.
 Centrifugel forces: perifere gebieden kunnen andere groeperingen hebben; creëren hun
eigen regio, beperkte contacten met kerngebieden, bepaalde afstand tot kerngebied
(cultureel, politiek, economisch); mogelijkheid tot separatisme

Supranationaal perspectief
 Europese unie > je hebt binnen grenzen en buiten grenzen (grens tussen Europa en Afrika als
buitengrens bijvoorbeeld. Schengenzone is een binnengrens)

Mentale grenzen en grensregio’s: rationeel perspectief
 Je kunt grenzen ook zien als een contactzone; uitwisseling, interactie > grens als sociaal
construct
 Grenzen scheiden en verbinden

Grensregio als ontmoetingsplek
 Contact zone voor uitwisseling en interactie
 Onderwijs
 Winkelen en vrijetijdsbesteding
 Handel/ woon-werkverkeer
 Gemeenschappelijke taal, lokale/regionale geschiedenis, tradities, familiebanden over de
grens

, Kranenburg: dorpje ligt officieel in Duitsland, maar er konen vooral Nederlands. Ze creëren eigenlijk
ook een grensregio of ander soort grenzen.

Mentale representaties van een grens
 Culturen gaan voorbij aan de "grenzen van samenleving en politiek, maar [ze] kunnen ook
worden gezien als het definiëren van deze grenzen en de symboliek die het leven
betekenisvol maakt, zowel binnen als over territoriale en andere grenzen heen.
 Je kunt grenzen ook zien als een barrière, brug (verbindingsbrug, bron (goedkopere
producten) of symbolen van identiteit (regionale identiteit waar toevallig een staatsgrens
overheen gaat of nationale identiteit

Border Wall als architectuur




Niet alleen lijnen/fysieke grenzen
Bij grenzen kan je ook denken aan treinstations, paspoortcontroles (is niet altijd aan de staatsgrens)
of vliegvelden

Rol van percepties
 Eurocentrisch perspectief




 fort Europa (binnen grenzen die open zijn, buitengrenzen zijn dicht, de manier waarop je naar
kernregio’s kijkt hangt af van je perceptie)