STRAFRECHT EN MENSENRECHTEN - SAMENVATTING - 2022-2023
WEEK 1 - RECHT OP EEN EERLIJK PROCES 3
Aantekeningen hoorcollege 3
Artikel 6 EVRM en het plexiglazen huis van de strafrechtketen 5
De invloed van het EVRM op de Nederlandse strafrechtspleging. Inmiddels fair enough? 6
De struisvogel voorbij. Pleidooi actieve participatie Europese rechtsontwikkeling 6
Jurisprudentie week 1 7
EHRM 14 februari 2017, 30749/12 (Hokkeling t. Nederland) 7
EHRM 8 juni 2021, 61591/16 (Dijkhuizen t. Nederland) 8
EHRM 27 juli 2021, 72631/17 (X t. Nederland) 8
EHRM 28 mei 2019, 23192/15 (Van de Kolk t. Nederland) 9
EHRM 18 januari 2022, 15508/15 (Atristain Gorosabel t. Spanje) 9
WEEK 2 - ONSCHULDPRESUMPTIE 10
Hoorcollege aantekeningen 10
De praesumptio innocentiae in de gemoderniseerde strafvordering 12
Het bewijs van excepties 12
Vermoeden van onschuld, boek het Nederlands Strafprocesrecht 13
Jurisprudentie week 2 13
EHRM 10 februari 1995, nr. 15175/89 (Allenet de Ribemont/Frankrijk) 13
EHRM 1 maart 2007, nr. 30810/03 (Geerings/Nederland) 14
EHRM (GK) 12 juli 2013, nr. 25424/09 (Allen/Verenigd Koninkrijk) 14
HR 18 december 2018, ECLI:NL:HR:2018:2352 14
HR 25 september 2020, ECLI:NL:HR:2020:1526 15
HR 29 maart 2022, ECLI:NL:HR:2022:417 15
HR 7 juni 2022, ECLI:NL:HR:2022:839 15
WEEK 3 - KINDERRECHTEN EN HERSTELRECHT 17
Hoorcollege aantekeningen 17
Herstelrecht geeft kinderen en jongeren autonomie 17
Restorative justice, a child’s right; Chapter 1 18
Restorative practices can steal the rights of children too; Chapter 2 18
Child victims and child perpetrators in restorative justice; Chapter 4 18
WEEK 4 - VERBOD OP FOLTERING 20
Hoorcollege aantekeningen 20
Verhouding met andere mensenrechten 21
Levenslange gevangenisstraf 21
Detentie 22
Uitlevering en uitzetting: non-refoulement 22
Procedurele waarborgen in materiële EVRM - rechten § 5.1 t/m 5.3.1 22
Levenslang in perspectief gezet: binnen de ruime marges van het EVRM 24
Korte metten met politiegeweld? Een kritische reflectie op de lijn van de Hoge Raad inzake
toepassing van artikel 359a Sv bij excessief politiegeweld. 25
Jurisprudentie week 4: 26
, EHRM (GK) 1 juni 2010, nr. 22978/05 (Gäfgen t. Duitsland) 26
EHRM (GK) 28 september 2015, nr. 23380/09 (Bouyid t. België) 27
HR 19 december 2017, ECLI:NL:HR:2017:3185. 27
HR 23 juni 2020, ECLI:NL:HR:2020:1092 (concl. A- G A.E. Harteveld),NJ 2022/278, m.nt.
A.H. Klip 28
WEEK 5 - PRIVACY EN STRAFRECHT 29
Artikel Commissie Modernisering opsporingsonderzoek in het digitale tijdperk, rapport
Regulering van opsporingsbevoegdheden in een digitale omgeving, juni 2018, hfst. 4 t/m
par. 4.2.4. 29
§4.1 Inleiding 29
§4.2.1. Achtergrond: huidige normatieve kaders zijn niet goed bruikbaar 29
§4.2.2 Het voorgestelde criterium van stelselmatigheid en ingrijpende
stelselmatigheid 30
§4.2.3. Toepassingsbereik en uitwerking 31
§4.2.4 Uitwerking van het normeringscriterium in overige vereisten. 32
B. van der Sloot & S. van Schendel, ‘Tien voorstellen voor aanpassingen aan het
Nederlands procesrecht in het licht van Big Data’, Computerrecht 2020/2 33
10 specifieke knelpunten in het huidige rechtsstelsel ten aanzien van de Big Data
processen. 33
10 concrete voorstellen voor aanpassingen aan het juridisch kader. 35
G.P. Sholeh, ‘De betekenis van het Prokuratuur-arrest: digitale opsporing en privacy
onder de loep’, Delikt en Delinkwent 2022/15. 37
WEEK 6 - NEMO TENETUR 42
Artikel Gedwongen biometrische toegangsverschaffing is niet in strijd met nemo tenetur 42
Artikel Autonomie en privacy als rechtsgronden van het zwijgrecht en het nemo
tenetur-beginsel? 42
Jurisprudentie week 6 43
EHRM 17 december 1996, 19187/91 (Saunders/VK) 43
EHRM 25 februari 1993, 10828/84 (Funke/Frankrijk) 43
EHRM 3 mei 2001, 31827/96 (J.B./Zwitserland) 44
EHRM 11 juli 2006, 54810/00 (Jalloh/Duitsland) 44
Hoorcollege aantekeningen 45
WEEK 7 - PRIVACY EN OPSPORING 48
Hoorcollege aantekeningen 48
WEEK 8 - VRIJHEIDSBENEMING 52
Aantekeningen hoorcollege 52
MvT Hoofdstuk 5 - Bevoegdheden tot vrijheidsbeperking en vrijheidsbeneming 56
De recidivegronden voor voorlopige hechtenis getoetst aan artikel 5 EVRM 58
WEEK 9 - RECHT OP EEN EERLIJK PROCES IN DE RECHTSPRAKTIJK 61
Aantekeningen hoorcollege 61
Het ondervragingsrecht ten aanzien van belastende deskundigen in strafzaken, Over
post-Keskin, Thijs H. en de Rosmalense ‘flatmoord’ 63
Hoge Raad accepteert procesafspraken en geeft eerste kaders. 64
Jurisprudentie week 9: 66
HR 17 juni 2008, ECLI:NL:HR:2008:BD2578, NJ 2008/358 (redelijke termijn) 66
,WEEK 1 - RECHT OP EEN EERLIJK PROCES
Aantekeningen hoorcollege
❖ HvJEU → minimaal beschermingsniveau grondrechten Handvest gelijk aan EVRM.
❖ Invloed EVRM op NL strafprocesrecht
➢ Door zaken tegen NL/ door zaken tegen andere landen
➢ Invloed op wetgeving en/of rechtspraak
➢ NL meestal wel geneigd om gehoor te geven, maar … (levenslange
gevangenisstraf) → duurt meestal lang voordat dingen doorgevoerd worden.
❖ Art. 6 EVRM:
➢ Rechten; lid 1
■ Eerlijke behandeling
■ Openbare behandeling (en uitspraak)
■ Redelijke termijn
■ Onafhankelijk en …
● Institutioneel
■ … onpartijdig gerecht …
● Individueel, de rechter zelf
■ … dat bij de wet is ingesteld
➢ Lid 2 → onschuldpresumptie
➢ Lid 3 → minimum-richtlijnen voor een eerlijk proces
■ Recht zichzelf te verdedigen of bijstand van raadsman
❖ Ingelezen rechten van art. 6 EVRM:
➢ ‘Adversarial trial’
■ Twee partijen moeten het recht hebben om elkaar tegen te spreken/
tegenover elkaar te staan.
➢ Onmiddellijkheidsbeginsel
■ Bewijs moet gepresenteerd worden op de zitting
➢ Equality of arms
■ OM en verdachte moeten gelijke middelen hebben om hun zaken te
bepleiten.
➢ Recht op toegang tot de rechter
■ OM-afdoening → art. 80/81 Sr.
➢ Aanwezigheidsrecht
➢ Recht op tegenonderzoek
➢ Zwijgrecht en nemo tenetur
➢ Recht om actief deel te kunnen nemen aan onderzoek ter terechtzitting.
➢ Verbod op uitlokking
❖ Wanneer is art. 6 EVRM; recht op een eerlijk proces van toepassing.
➢ Criminal charge; vindt er strafvervolging plaats?
■ https://www.hetrechtenstudentje.nl/jurisprudentie/ehrm-21-februari-19
84-nj-1988937-ozturk/
➢ Art. 6 EVRM is van toepassing indien het gaat om een onderzoek naar de
gegrondheid van een strafvervolging (‘criminal charge’)
➢ Wanneer is er sprake van een criminal charge? Drie criteria (Engel):
, ■ De plaats van het delict binnen de context van de nationale wetgeving
■ De aard van het delict
■ De (zwaarte van de) straf die op het delict staat.
❖ Rechtsbijstand:
➢ Doel is dat de verdachte zijn recht op een eerlijk proces kan verwezenlijken.
➢ Dient als een soort tegengewicht tegen het OM/politie, raadsman heeft meer
kennis dan de verdachte, compenseert hiermee de kwetsbaarheid van de
verdachte tegenover het OM
➢ Nemo tenetur/zwijgrecht → right to not incriminate yourself, right to remain
silent.
➢ Salduz arrest → rechtsbijstand belangrijk:
■ Verdachte moet toegang hebben tot een advocaat vanaf zijn eerste
verhoor als verdachte.
➢ Post-Salduz-rechtspraak HR → consultatiebijstand, geen verhoorbijstand
➢ Richtlijn 2013/48.EU: recht op rechtsbijstand tijdens verhoor.
➢ HR 1 april 2014, ECLI:NL:HR:2014:770
■ AG Spronken: EHRM-rechtspraak + aanvaarding RL 2013/48/EU is reden
om verdachten nu al recht op rechtsbijstand toe te kennen.
■ HR: RL geen rechtstreekse werking + taak voor de wetgever.
■ Annotatie Schalken in NJ: kritisch op HR
➢ HR 22 december 2015: ECLI:NL:HR:2015:3608
■ AG Knigge: stel prejudiciële vragen aan HvJ
■ HR: geen belang, voldoende bewijs zonder bekennende verklaring.
■ Maar: ivm casuïstische rechtspraak EHRM vanaf nu wel recht op
verhoorbijstand. Toepassing vanaf 1 maart 2016.
➢ Nederlandse wetgeving
❖ EHRM 9 november 2018, 71409/10, EHRC 2019/48 (Beuze): minimumeisen ‘access to a
lawyer’ zijn consultatierecht en verhoorbijstand.
❖ Maar, beperkingen bij uitzondering wel mogelijk:
➢ Compelling reasons
➢ Is het proces in zijn geheel bezien eerlijk?
❖ EHRM 28 mei 2019, 23192/15 (Van de Kolk t. Nederland)
❖ EHRM 27 november 2008, EHRC 2009/7; NbSr 2009/1 (Salduz):
➢ The rights of teh defence will in principle be irretrievably prejudiced when
incriminating statements made during police interrogation without access to a
lawyer are used for a conviction.
❖ HR in Post-Salduz (onder verwijzing naar par. 55):
➢ Bij schending consultatierecht bewijsuitsluiting.
❖ HR 22 december 2015, ECLI:NL:HR:2015:3608:
➢ Schending bijstand tijdens verhoor in beginsel minder ernstig dan schending
consultatierecht.
➢ Gevolg hoeft niet altijd bewijsuitsluiting te zijn.
❖ Aanwezigheidsrecht
➢ Het recht om ter terechtzitting aanwezig te zijn, heeft als belangrijkste doel de
verdachte in staat te stellen zich te verdedigen tegen de beschuldiging. Door ter
WEEK 1 - RECHT OP EEN EERLIJK PROCES 3
Aantekeningen hoorcollege 3
Artikel 6 EVRM en het plexiglazen huis van de strafrechtketen 5
De invloed van het EVRM op de Nederlandse strafrechtspleging. Inmiddels fair enough? 6
De struisvogel voorbij. Pleidooi actieve participatie Europese rechtsontwikkeling 6
Jurisprudentie week 1 7
EHRM 14 februari 2017, 30749/12 (Hokkeling t. Nederland) 7
EHRM 8 juni 2021, 61591/16 (Dijkhuizen t. Nederland) 8
EHRM 27 juli 2021, 72631/17 (X t. Nederland) 8
EHRM 28 mei 2019, 23192/15 (Van de Kolk t. Nederland) 9
EHRM 18 januari 2022, 15508/15 (Atristain Gorosabel t. Spanje) 9
WEEK 2 - ONSCHULDPRESUMPTIE 10
Hoorcollege aantekeningen 10
De praesumptio innocentiae in de gemoderniseerde strafvordering 12
Het bewijs van excepties 12
Vermoeden van onschuld, boek het Nederlands Strafprocesrecht 13
Jurisprudentie week 2 13
EHRM 10 februari 1995, nr. 15175/89 (Allenet de Ribemont/Frankrijk) 13
EHRM 1 maart 2007, nr. 30810/03 (Geerings/Nederland) 14
EHRM (GK) 12 juli 2013, nr. 25424/09 (Allen/Verenigd Koninkrijk) 14
HR 18 december 2018, ECLI:NL:HR:2018:2352 14
HR 25 september 2020, ECLI:NL:HR:2020:1526 15
HR 29 maart 2022, ECLI:NL:HR:2022:417 15
HR 7 juni 2022, ECLI:NL:HR:2022:839 15
WEEK 3 - KINDERRECHTEN EN HERSTELRECHT 17
Hoorcollege aantekeningen 17
Herstelrecht geeft kinderen en jongeren autonomie 17
Restorative justice, a child’s right; Chapter 1 18
Restorative practices can steal the rights of children too; Chapter 2 18
Child victims and child perpetrators in restorative justice; Chapter 4 18
WEEK 4 - VERBOD OP FOLTERING 20
Hoorcollege aantekeningen 20
Verhouding met andere mensenrechten 21
Levenslange gevangenisstraf 21
Detentie 22
Uitlevering en uitzetting: non-refoulement 22
Procedurele waarborgen in materiële EVRM - rechten § 5.1 t/m 5.3.1 22
Levenslang in perspectief gezet: binnen de ruime marges van het EVRM 24
Korte metten met politiegeweld? Een kritische reflectie op de lijn van de Hoge Raad inzake
toepassing van artikel 359a Sv bij excessief politiegeweld. 25
Jurisprudentie week 4: 26
, EHRM (GK) 1 juni 2010, nr. 22978/05 (Gäfgen t. Duitsland) 26
EHRM (GK) 28 september 2015, nr. 23380/09 (Bouyid t. België) 27
HR 19 december 2017, ECLI:NL:HR:2017:3185. 27
HR 23 juni 2020, ECLI:NL:HR:2020:1092 (concl. A- G A.E. Harteveld),NJ 2022/278, m.nt.
A.H. Klip 28
WEEK 5 - PRIVACY EN STRAFRECHT 29
Artikel Commissie Modernisering opsporingsonderzoek in het digitale tijdperk, rapport
Regulering van opsporingsbevoegdheden in een digitale omgeving, juni 2018, hfst. 4 t/m
par. 4.2.4. 29
§4.1 Inleiding 29
§4.2.1. Achtergrond: huidige normatieve kaders zijn niet goed bruikbaar 29
§4.2.2 Het voorgestelde criterium van stelselmatigheid en ingrijpende
stelselmatigheid 30
§4.2.3. Toepassingsbereik en uitwerking 31
§4.2.4 Uitwerking van het normeringscriterium in overige vereisten. 32
B. van der Sloot & S. van Schendel, ‘Tien voorstellen voor aanpassingen aan het
Nederlands procesrecht in het licht van Big Data’, Computerrecht 2020/2 33
10 specifieke knelpunten in het huidige rechtsstelsel ten aanzien van de Big Data
processen. 33
10 concrete voorstellen voor aanpassingen aan het juridisch kader. 35
G.P. Sholeh, ‘De betekenis van het Prokuratuur-arrest: digitale opsporing en privacy
onder de loep’, Delikt en Delinkwent 2022/15. 37
WEEK 6 - NEMO TENETUR 42
Artikel Gedwongen biometrische toegangsverschaffing is niet in strijd met nemo tenetur 42
Artikel Autonomie en privacy als rechtsgronden van het zwijgrecht en het nemo
tenetur-beginsel? 42
Jurisprudentie week 6 43
EHRM 17 december 1996, 19187/91 (Saunders/VK) 43
EHRM 25 februari 1993, 10828/84 (Funke/Frankrijk) 43
EHRM 3 mei 2001, 31827/96 (J.B./Zwitserland) 44
EHRM 11 juli 2006, 54810/00 (Jalloh/Duitsland) 44
Hoorcollege aantekeningen 45
WEEK 7 - PRIVACY EN OPSPORING 48
Hoorcollege aantekeningen 48
WEEK 8 - VRIJHEIDSBENEMING 52
Aantekeningen hoorcollege 52
MvT Hoofdstuk 5 - Bevoegdheden tot vrijheidsbeperking en vrijheidsbeneming 56
De recidivegronden voor voorlopige hechtenis getoetst aan artikel 5 EVRM 58
WEEK 9 - RECHT OP EEN EERLIJK PROCES IN DE RECHTSPRAKTIJK 61
Aantekeningen hoorcollege 61
Het ondervragingsrecht ten aanzien van belastende deskundigen in strafzaken, Over
post-Keskin, Thijs H. en de Rosmalense ‘flatmoord’ 63
Hoge Raad accepteert procesafspraken en geeft eerste kaders. 64
Jurisprudentie week 9: 66
HR 17 juni 2008, ECLI:NL:HR:2008:BD2578, NJ 2008/358 (redelijke termijn) 66
,WEEK 1 - RECHT OP EEN EERLIJK PROCES
Aantekeningen hoorcollege
❖ HvJEU → minimaal beschermingsniveau grondrechten Handvest gelijk aan EVRM.
❖ Invloed EVRM op NL strafprocesrecht
➢ Door zaken tegen NL/ door zaken tegen andere landen
➢ Invloed op wetgeving en/of rechtspraak
➢ NL meestal wel geneigd om gehoor te geven, maar … (levenslange
gevangenisstraf) → duurt meestal lang voordat dingen doorgevoerd worden.
❖ Art. 6 EVRM:
➢ Rechten; lid 1
■ Eerlijke behandeling
■ Openbare behandeling (en uitspraak)
■ Redelijke termijn
■ Onafhankelijk en …
● Institutioneel
■ … onpartijdig gerecht …
● Individueel, de rechter zelf
■ … dat bij de wet is ingesteld
➢ Lid 2 → onschuldpresumptie
➢ Lid 3 → minimum-richtlijnen voor een eerlijk proces
■ Recht zichzelf te verdedigen of bijstand van raadsman
❖ Ingelezen rechten van art. 6 EVRM:
➢ ‘Adversarial trial’
■ Twee partijen moeten het recht hebben om elkaar tegen te spreken/
tegenover elkaar te staan.
➢ Onmiddellijkheidsbeginsel
■ Bewijs moet gepresenteerd worden op de zitting
➢ Equality of arms
■ OM en verdachte moeten gelijke middelen hebben om hun zaken te
bepleiten.
➢ Recht op toegang tot de rechter
■ OM-afdoening → art. 80/81 Sr.
➢ Aanwezigheidsrecht
➢ Recht op tegenonderzoek
➢ Zwijgrecht en nemo tenetur
➢ Recht om actief deel te kunnen nemen aan onderzoek ter terechtzitting.
➢ Verbod op uitlokking
❖ Wanneer is art. 6 EVRM; recht op een eerlijk proces van toepassing.
➢ Criminal charge; vindt er strafvervolging plaats?
■ https://www.hetrechtenstudentje.nl/jurisprudentie/ehrm-21-februari-19
84-nj-1988937-ozturk/
➢ Art. 6 EVRM is van toepassing indien het gaat om een onderzoek naar de
gegrondheid van een strafvervolging (‘criminal charge’)
➢ Wanneer is er sprake van een criminal charge? Drie criteria (Engel):
, ■ De plaats van het delict binnen de context van de nationale wetgeving
■ De aard van het delict
■ De (zwaarte van de) straf die op het delict staat.
❖ Rechtsbijstand:
➢ Doel is dat de verdachte zijn recht op een eerlijk proces kan verwezenlijken.
➢ Dient als een soort tegengewicht tegen het OM/politie, raadsman heeft meer
kennis dan de verdachte, compenseert hiermee de kwetsbaarheid van de
verdachte tegenover het OM
➢ Nemo tenetur/zwijgrecht → right to not incriminate yourself, right to remain
silent.
➢ Salduz arrest → rechtsbijstand belangrijk:
■ Verdachte moet toegang hebben tot een advocaat vanaf zijn eerste
verhoor als verdachte.
➢ Post-Salduz-rechtspraak HR → consultatiebijstand, geen verhoorbijstand
➢ Richtlijn 2013/48.EU: recht op rechtsbijstand tijdens verhoor.
➢ HR 1 april 2014, ECLI:NL:HR:2014:770
■ AG Spronken: EHRM-rechtspraak + aanvaarding RL 2013/48/EU is reden
om verdachten nu al recht op rechtsbijstand toe te kennen.
■ HR: RL geen rechtstreekse werking + taak voor de wetgever.
■ Annotatie Schalken in NJ: kritisch op HR
➢ HR 22 december 2015: ECLI:NL:HR:2015:3608
■ AG Knigge: stel prejudiciële vragen aan HvJ
■ HR: geen belang, voldoende bewijs zonder bekennende verklaring.
■ Maar: ivm casuïstische rechtspraak EHRM vanaf nu wel recht op
verhoorbijstand. Toepassing vanaf 1 maart 2016.
➢ Nederlandse wetgeving
❖ EHRM 9 november 2018, 71409/10, EHRC 2019/48 (Beuze): minimumeisen ‘access to a
lawyer’ zijn consultatierecht en verhoorbijstand.
❖ Maar, beperkingen bij uitzondering wel mogelijk:
➢ Compelling reasons
➢ Is het proces in zijn geheel bezien eerlijk?
❖ EHRM 28 mei 2019, 23192/15 (Van de Kolk t. Nederland)
❖ EHRM 27 november 2008, EHRC 2009/7; NbSr 2009/1 (Salduz):
➢ The rights of teh defence will in principle be irretrievably prejudiced when
incriminating statements made during police interrogation without access to a
lawyer are used for a conviction.
❖ HR in Post-Salduz (onder verwijzing naar par. 55):
➢ Bij schending consultatierecht bewijsuitsluiting.
❖ HR 22 december 2015, ECLI:NL:HR:2015:3608:
➢ Schending bijstand tijdens verhoor in beginsel minder ernstig dan schending
consultatierecht.
➢ Gevolg hoeft niet altijd bewijsuitsluiting te zijn.
❖ Aanwezigheidsrecht
➢ Het recht om ter terechtzitting aanwezig te zijn, heeft als belangrijkste doel de
verdachte in staat te stellen zich te verdedigen tegen de beschuldiging. Door ter
