Samenvatting: Theorie en methoden.
Uit boek ‘de gereedschapskist van de sociaal werker’.
Inhoud
H1. Driestappenaanpak in het sociaal werk........................................................................2
H2. PIE-Empowermenttheorie (PIE-ET)................................................................................5
H3. De gereedschapskist van de sociaal werker: overzicht...............................................11
H4. Non-directieve basismethode....................................................................................14
H5. Lichaamsmethode...................................................................................................... 18
H6. Praktisch-materiële methode......................................................................................22
H7. Traumaopvangmethode............................................................................................. 25
H8 Ontladingsmethode.................................................................................................... 29
H9. Expressiemethode..................................................................................................... 32
H10. Ritueelmethode........................................................................................................ 35
H14. Sociaalnetwerkmethode.......................................................................................... 46
H15. Relatiemethode........................................................................................................ 49
H16. Gezins- en familiemethode.......................................................................................51
H17. Groepsmethode........................................................................................................ 55
1
,H1. Driestappenaanpak in het sociaal werk.
Onder het multimethodische stappenplan in het sociaal werk wordt verstaan: het
stapsgewijs in kaart brengen van en werken aan de cliëntsituatie.
De drie stappen van het multimethodische stappenplan:
1. Persoonlijke archiefkast (PAK). De sociaal werker onderzoekt en ordent in het
verhaal van de cliënt welke minfactoren (spanningsbronnen) en welke
plusfactoren (krachtbronnen) de cliënt ervaart. Vervolgens worden beide factoren
in kaart gebracht in woordkeuze van cliënt. Orde in persoonlijke archiefkast zorgt
voor rust voor de cliënt.
2. Psychosociaal assessment (PSA). De sociaal werker ontwikkelt
werkhypothesen (bruikbare theorie): er wordt ingeschat met welke methoden de
aanwezige plussen in de cliëntsituatie kunnen worden toegepast om de minnen te
reduceren.
3. Psychosociale interventie (PSI). Keuze van interventies/methoden. De sociaal
werker werkt met de cliënt en stelt voor de minnen daadwerkelijk te reduceren in
de cliëntsituatie d.m.v. de aanwezige plussen. Er wordt gemeten of er vorderingen
zijn. Indien nodig worden de PAK en PSA bijgesteld en de drie stappen opnieuw
ondernomen.
Mensen worden vaak gestrest door gebrek aan controle.
Stap 1. (PAK)
Onvervulde behoefte wordt ook gezien als een minpunt.
Plus- en minpunt kan je ook verwoorden als draaglast en draagkracht.
De methode voor PAK is de non-directieve basismethode:
- er wordt contact gemaakt;
- er wordt een vertrouwensband gelegd;
- dit is een zelf ontdekkende methode: knelpunten en blokkades worden gesignaleerd.
Eigen kracht gesignaleerd. Er wordt inzicht gekregen in eigen hulpvraag en wensen.
- Je bent niet sturend, maar je doet het samen met de cliënt.
- Deze methode is gebaseerd op:
1. De Rogeriaanse counseling
2. De Narratieve of Constructivistische Methode en
3. Het Social Casework
Impactfactor: invloed van levensgebeurtenissen (life-events), de manier waarop we
reageren en de steun die we krijgen.
In de PAK worden de feitelijke en persoonlijke gevolgen van life-events zichtbaar zoals ze
door de cliënt zijn ervaren: de life-impact.
De life-impact is op de eerste plaats de positiviteit of negativiteit die iemand ervaart door
een of meer life-events.
De impactfactor betreft de tweede plaats de eigen reacties die life-events oproepen. Een
derde aspect is de ervaren steun tot dusver.
Stap 2. (PSA)
De bewustwording van de impact bij de cliënt is de basis van PSA.
2
,De volgende vragen moeten hier worden beantwoord:
1. Wat is hier aan de hand? (behoeften, psychische conditie, copingfactor, supportfactor)
2. Wat zou er moeten gebeuren?
Psychische conditie (Kern):
K: Controle. Ervaart de cliënt controle over zijn leven.
E: Eigenwaarde. Ervaart de cliënt zichzelf als een waardevol iemand (zelfachting)
R: Rechtvaardigheid. Ervaart de cliënt de reeks aan gebeurtenissen die hem in zijn leven
zijn ’’overkomen’’ als rechtvaardig of als onrechtvaardig.
N: Nu en toekomst. Ervaart de cliënt de toekomst als iets aanlokkelijks of juist helemaal
niet.
Je hebt een cliënt de behoeftegebieden duidelijk te krijgen aan de hand van deze vier
vragen (bewustwordingschecklist):
1. Reality testing. Doet de cliënt uitspraken over de eigen situatie waaruit blijkt dat de
realiteit van de eigen situatie onder ogen gezien wordt?
2. Gevoelens. Spreekt de cliënt uit wat een feeling-yes-gevoel geeft en wat een feeling-
no-gevoel?
3. Behoeften. Welke onderliggende onvervulde behoeften ervaart de cliënt?
4. Wensen. Vertaalt de cliënt behoeften in wensen aan wie?
Het zoeken naar en herkennen van aanwijzingen voor het inzetten van de meeste
passende methodecombinatie wordt methodisch indicatiestelling genoemd.
Werkhypothesen: dit is waarschijnlijk aan de hand, dit zijn de onvervulde behoeften,
dus ik zet deze methode in.
Het PSA is bedoeld om de aanwezige behoeften van de cliënt te matchen met mogelijke
steunende acties. Het PSA slaat dus de brug tussen PAK en PSI: het herkennen en
selecteren van specifeke methoden die aansluiten bij de geconstateerde behoeften.
Copingfactor: eigen kracht. Jouw manier van omgaan met je probleem.
Supportfactor: kracht van de omgeving. Omgeving die je steunt ja of nee.
Stap 3. PSI
In deze stap wordt er daadwerkelijk gewerkt aan het verminderen van de minnen en het
versterken van de plussen.
Sociaal werkers hebben in hun gereedschapskist vier soorten praktijkmethoden
beschikbaar:
1. Non-directieve basismethode. Deze methode maakt vraag gestuurde hulp mogelijk
en voorkomt betutteling. Cliënt staat centraal en niet in een hokje ingedeeld. Er is sprake
van een bewustwordingsproces over de (on)vervulde behoefte van cliënt.
2. Individuele methoden. Deze coping gerichte methode helpt de cliënt beter met de
eigen behoeften om te gaan.
3. Systemische methoden en macromethoden. Deze supportgerichte methode helpt
het sociale netwerk van de cliënt beter bij de behoefte van de cliënt aan te sluiten.
4. Casemanagementmethode. Deze zorgcoördinatiemethode helpt bij het coördineren
van ingeschakelde zorgprofessionals.
Casemanager: als casemanager coördineer je een of meer specialisten op terrein(en)
waar de onopgeloste knelpunten zich bevinden: relatietherapeut, fnancieel specialist.
Outreachend werken: het actief naar de cliënt toegaan in de buurt of op school of het
bedrijf en zien of er hulp geboden kan worden.
3
, Toegeschreven hulpvraag: sociaal werker heeft hulpvraag geformuleerd op basis van
overlast die cliënt veroorzaakt of problemen waarmee andere professionals
geconfronteerd worden. Cliënt heeft hulpvraag niet erkend.
Het leggen van contact met mensen die aan de rand van de samenleving verkeren, wordt
tegenwoordig ook wel de presentiebenadering genoemd. Bedoeld wordt de benadering
van de cliënt waarbij aanwezigheid belangrijker is dan interventie.
Interventies worden niet gedefnieerd als een onemanshow van de sociaal werker, maar
als een proces van informed consent: in goede samenwerking tussen de cliënt en de
sociaal werker worden voorstellen gedaan door de SW’er en met instemming van cliënt
wordt gewerkt aan behoeftevervulling.
Voor het behalen van de doelen is antwoord op twee vragen van groot belang:
1. Wat is het concrete doel dat de cliënt zichzelf stelt?
2. Welke wensen en verwachtingen heeft de cliënt wat betreft jouw rol als sociaal werker?
Je schakelt zo nodig van het ene interventie-niveau naar het andere.
Vb. 1. individueel naar systemisch.
Vb. 2. Wisselen van het individuele naar het structurele interventieniveau.
Stap 1: PAK Stap 2: PSA Stap 3: PSI
Cliëntverhaal Plan van aanpak Uitvoering en meten
ordenen, doelen vooruitgang
stellen
Terugkoppelen
vooruitgang,
eventueel nieuwe
cyclus
Er zijn verschillende meters – vormen van scaling- die geschikt zijn om de vorderingen
van de cliënt te meten.
1. De spanningsmeter. Daarmee wordt vastgesteld hoe gespannen de cliënt is op
verschillende momenten in het sociaalwerkcontract.
2. De energiemeter. Daarmee wordt vastgesteld over hoeveel energie de cliënt op
verschillende momenten in het sociaalwerkcontract of in het geheel beschikt.
3. De voortgangsmeter. Deze stelt via een schaalvraag vast hoe de cliënt de
vooruitgang tijdens sociaalwerkcontract als geheel inschat.
Werken met scaling: schaalvragen.
De voortgangsmeter stelt als enige meter expliciet via een schaalvraag vast hoe de cliënt
de voorgang inschat van de psychosociale hulp als geheel.
Alle meters hebben twee functies:
1. Ze geven de sociaal werker tijdens het begeleidingstraject informatie over hoe de
toestand van de cliënt op dat moment is.
2. Ze geven feedback over de efectiviteit van het sociaal werk.
4
Uit boek ‘de gereedschapskist van de sociaal werker’.
Inhoud
H1. Driestappenaanpak in het sociaal werk........................................................................2
H2. PIE-Empowermenttheorie (PIE-ET)................................................................................5
H3. De gereedschapskist van de sociaal werker: overzicht...............................................11
H4. Non-directieve basismethode....................................................................................14
H5. Lichaamsmethode...................................................................................................... 18
H6. Praktisch-materiële methode......................................................................................22
H7. Traumaopvangmethode............................................................................................. 25
H8 Ontladingsmethode.................................................................................................... 29
H9. Expressiemethode..................................................................................................... 32
H10. Ritueelmethode........................................................................................................ 35
H14. Sociaalnetwerkmethode.......................................................................................... 46
H15. Relatiemethode........................................................................................................ 49
H16. Gezins- en familiemethode.......................................................................................51
H17. Groepsmethode........................................................................................................ 55
1
,H1. Driestappenaanpak in het sociaal werk.
Onder het multimethodische stappenplan in het sociaal werk wordt verstaan: het
stapsgewijs in kaart brengen van en werken aan de cliëntsituatie.
De drie stappen van het multimethodische stappenplan:
1. Persoonlijke archiefkast (PAK). De sociaal werker onderzoekt en ordent in het
verhaal van de cliënt welke minfactoren (spanningsbronnen) en welke
plusfactoren (krachtbronnen) de cliënt ervaart. Vervolgens worden beide factoren
in kaart gebracht in woordkeuze van cliënt. Orde in persoonlijke archiefkast zorgt
voor rust voor de cliënt.
2. Psychosociaal assessment (PSA). De sociaal werker ontwikkelt
werkhypothesen (bruikbare theorie): er wordt ingeschat met welke methoden de
aanwezige plussen in de cliëntsituatie kunnen worden toegepast om de minnen te
reduceren.
3. Psychosociale interventie (PSI). Keuze van interventies/methoden. De sociaal
werker werkt met de cliënt en stelt voor de minnen daadwerkelijk te reduceren in
de cliëntsituatie d.m.v. de aanwezige plussen. Er wordt gemeten of er vorderingen
zijn. Indien nodig worden de PAK en PSA bijgesteld en de drie stappen opnieuw
ondernomen.
Mensen worden vaak gestrest door gebrek aan controle.
Stap 1. (PAK)
Onvervulde behoefte wordt ook gezien als een minpunt.
Plus- en minpunt kan je ook verwoorden als draaglast en draagkracht.
De methode voor PAK is de non-directieve basismethode:
- er wordt contact gemaakt;
- er wordt een vertrouwensband gelegd;
- dit is een zelf ontdekkende methode: knelpunten en blokkades worden gesignaleerd.
Eigen kracht gesignaleerd. Er wordt inzicht gekregen in eigen hulpvraag en wensen.
- Je bent niet sturend, maar je doet het samen met de cliënt.
- Deze methode is gebaseerd op:
1. De Rogeriaanse counseling
2. De Narratieve of Constructivistische Methode en
3. Het Social Casework
Impactfactor: invloed van levensgebeurtenissen (life-events), de manier waarop we
reageren en de steun die we krijgen.
In de PAK worden de feitelijke en persoonlijke gevolgen van life-events zichtbaar zoals ze
door de cliënt zijn ervaren: de life-impact.
De life-impact is op de eerste plaats de positiviteit of negativiteit die iemand ervaart door
een of meer life-events.
De impactfactor betreft de tweede plaats de eigen reacties die life-events oproepen. Een
derde aspect is de ervaren steun tot dusver.
Stap 2. (PSA)
De bewustwording van de impact bij de cliënt is de basis van PSA.
2
,De volgende vragen moeten hier worden beantwoord:
1. Wat is hier aan de hand? (behoeften, psychische conditie, copingfactor, supportfactor)
2. Wat zou er moeten gebeuren?
Psychische conditie (Kern):
K: Controle. Ervaart de cliënt controle over zijn leven.
E: Eigenwaarde. Ervaart de cliënt zichzelf als een waardevol iemand (zelfachting)
R: Rechtvaardigheid. Ervaart de cliënt de reeks aan gebeurtenissen die hem in zijn leven
zijn ’’overkomen’’ als rechtvaardig of als onrechtvaardig.
N: Nu en toekomst. Ervaart de cliënt de toekomst als iets aanlokkelijks of juist helemaal
niet.
Je hebt een cliënt de behoeftegebieden duidelijk te krijgen aan de hand van deze vier
vragen (bewustwordingschecklist):
1. Reality testing. Doet de cliënt uitspraken over de eigen situatie waaruit blijkt dat de
realiteit van de eigen situatie onder ogen gezien wordt?
2. Gevoelens. Spreekt de cliënt uit wat een feeling-yes-gevoel geeft en wat een feeling-
no-gevoel?
3. Behoeften. Welke onderliggende onvervulde behoeften ervaart de cliënt?
4. Wensen. Vertaalt de cliënt behoeften in wensen aan wie?
Het zoeken naar en herkennen van aanwijzingen voor het inzetten van de meeste
passende methodecombinatie wordt methodisch indicatiestelling genoemd.
Werkhypothesen: dit is waarschijnlijk aan de hand, dit zijn de onvervulde behoeften,
dus ik zet deze methode in.
Het PSA is bedoeld om de aanwezige behoeften van de cliënt te matchen met mogelijke
steunende acties. Het PSA slaat dus de brug tussen PAK en PSI: het herkennen en
selecteren van specifeke methoden die aansluiten bij de geconstateerde behoeften.
Copingfactor: eigen kracht. Jouw manier van omgaan met je probleem.
Supportfactor: kracht van de omgeving. Omgeving die je steunt ja of nee.
Stap 3. PSI
In deze stap wordt er daadwerkelijk gewerkt aan het verminderen van de minnen en het
versterken van de plussen.
Sociaal werkers hebben in hun gereedschapskist vier soorten praktijkmethoden
beschikbaar:
1. Non-directieve basismethode. Deze methode maakt vraag gestuurde hulp mogelijk
en voorkomt betutteling. Cliënt staat centraal en niet in een hokje ingedeeld. Er is sprake
van een bewustwordingsproces over de (on)vervulde behoefte van cliënt.
2. Individuele methoden. Deze coping gerichte methode helpt de cliënt beter met de
eigen behoeften om te gaan.
3. Systemische methoden en macromethoden. Deze supportgerichte methode helpt
het sociale netwerk van de cliënt beter bij de behoefte van de cliënt aan te sluiten.
4. Casemanagementmethode. Deze zorgcoördinatiemethode helpt bij het coördineren
van ingeschakelde zorgprofessionals.
Casemanager: als casemanager coördineer je een of meer specialisten op terrein(en)
waar de onopgeloste knelpunten zich bevinden: relatietherapeut, fnancieel specialist.
Outreachend werken: het actief naar de cliënt toegaan in de buurt of op school of het
bedrijf en zien of er hulp geboden kan worden.
3
, Toegeschreven hulpvraag: sociaal werker heeft hulpvraag geformuleerd op basis van
overlast die cliënt veroorzaakt of problemen waarmee andere professionals
geconfronteerd worden. Cliënt heeft hulpvraag niet erkend.
Het leggen van contact met mensen die aan de rand van de samenleving verkeren, wordt
tegenwoordig ook wel de presentiebenadering genoemd. Bedoeld wordt de benadering
van de cliënt waarbij aanwezigheid belangrijker is dan interventie.
Interventies worden niet gedefnieerd als een onemanshow van de sociaal werker, maar
als een proces van informed consent: in goede samenwerking tussen de cliënt en de
sociaal werker worden voorstellen gedaan door de SW’er en met instemming van cliënt
wordt gewerkt aan behoeftevervulling.
Voor het behalen van de doelen is antwoord op twee vragen van groot belang:
1. Wat is het concrete doel dat de cliënt zichzelf stelt?
2. Welke wensen en verwachtingen heeft de cliënt wat betreft jouw rol als sociaal werker?
Je schakelt zo nodig van het ene interventie-niveau naar het andere.
Vb. 1. individueel naar systemisch.
Vb. 2. Wisselen van het individuele naar het structurele interventieniveau.
Stap 1: PAK Stap 2: PSA Stap 3: PSI
Cliëntverhaal Plan van aanpak Uitvoering en meten
ordenen, doelen vooruitgang
stellen
Terugkoppelen
vooruitgang,
eventueel nieuwe
cyclus
Er zijn verschillende meters – vormen van scaling- die geschikt zijn om de vorderingen
van de cliënt te meten.
1. De spanningsmeter. Daarmee wordt vastgesteld hoe gespannen de cliënt is op
verschillende momenten in het sociaalwerkcontract.
2. De energiemeter. Daarmee wordt vastgesteld over hoeveel energie de cliënt op
verschillende momenten in het sociaalwerkcontract of in het geheel beschikt.
3. De voortgangsmeter. Deze stelt via een schaalvraag vast hoe de cliënt de
vooruitgang tijdens sociaalwerkcontract als geheel inschat.
Werken met scaling: schaalvragen.
De voortgangsmeter stelt als enige meter expliciet via een schaalvraag vast hoe de cliënt
de voorgang inschat van de psychosociale hulp als geheel.
Alle meters hebben twee functies:
1. Ze geven de sociaal werker tijdens het begeleidingstraject informatie over hoe de
toestand van de cliënt op dat moment is.
2. Ze geven feedback over de efectiviteit van het sociaal werk.
4
