Geschiedenis van de internationale
betrekkingen in het Ancien Régime
Samenvatting | Prof. René Vermeir | 2023-2024
,Inhoudsopgave
VROEGMODERNE AUTEURS over aspecten v. diplomatie en internationale betrekkingen ............................................ 3
TIEN AANDACHTSPUNTEN in vroegmoderne traktaten over diplomatie ........................................................................ 8
VIDEOCOLLEGES ............................................................................................................................................................. 11
Videocolleges: Cultuur en diplomatie ......................................................................................................................... 11
Videocolleges: Vrede v. Utrecht (1713) en het principe v/d Balance of Power ......................................................... 19
BESPREKING TEKSTEN .................................................................................................................................................... 25
Alberico Gentili: De legationibus libri tres (1585) – over de onschendbaarheid v. ambassadeurs ............................ 25
Correspondentie tss Barberini (1597 – 1679) en nuntius Lagonissa (1585 – 1659) ................................................... 27
Jean de Villiers Hotman (1552 – 1636): L’Ambassadeur (1603) – over de perfecte ambassadeur ............................ 30
HOOFDSTUKKEN ANDERSON, The Rise of Modern Diplomacy, 1450 – 1919 (1993) ..................................................... 44
Hoofdstuk 1: The ‘New Diplomacy’ of the fifteenth and sixteenth centuries ............................................................ 44
Hoofdstuk 2: Old regime diplomacy at its heights, ca. 1600 – 1789 .......................................................................... 51
THEMATISCHE ARTIKELS ................................................................................................................................................ 58
EBBEN EN SICKING, Nieuwe diplomatieke geschiedenis in premoderne tijd ............................................................. 58
WATKINS, Toward a New Diplomatic History of Medieval and Early Modern Europa ............................................... 62
SCIUTO en KÜHNEL, Diplomacy and Gender in the Early modern World................................................................... 64
PÖHLIG, Gender and the Formalisation of Diplomacy in Early Modern Europe ........................................................ 67
LAMAL, Addressing audiences abroad: cultural and public diplomacy in 17th century Europe ................................. 71
ARROYO VOZMEDIANO, Spain and the Partition Treaties (1697 – 1700) .................................................................. 74
DE BOER, Early Modern Amsterdam’s dealings in City diplomacy ............................................................................. 76
BÉLY, Anatomie de l’incident diplomatique ................................................................................................................ 79
BRAUN, La mission d’Abel Servien à la Haye (Janvier – août 1647) ........................................................................... 80
,VROEGMODERNE AUTEURS over aspecten v. diplomatie en internationale betrekkingen
Philippe de Commynes (of Filips v. Komen; ca. 1447-1511) was e. Bourgondisch staatsman, diplomaat en
geschiedschrijver, afkomstig uit regio Ieper: behoort tot de top rond de monarchen die hij diende.
▪ In dienst v/d Bourgondische hertogen, vnl. Karel de Stoute (1467 – 1477), maar loopt in de vroege jaren v. 1470 over
naar het Franse kamp, nl. Lodewijk XI (1461 – 1483) en na diens dood aan het hof bij Karel VIII)
▪ Sceptische en pragmatische houding (car ceux qui gaagnent en ont toujours l’honneur; ‘de eer gaat altijd naar de
overwinnaars’) t.o.v. politiek en eigen mil. verdiensten
o Doet denken en gelijktijdig aan Machiavelli, want Com. wil ook de lezer in staatsmanschap onderwijzen (maar
vanuit andere insteek).
▪ Belangrijkste werk: Mémoires (1489 – 1491) dat e. verslag geeft v/d gebeurtenissen tijdens zijn leven, met nadruk op
periode 1464 tot 1490s.
o Vooral belangrijk als historische bron, met cynisch, maar openhartig inzicht in pol. machinaties, diplomatieke
onderhandelingen en intriges aan het hof.
Niccolò Machiavelli (Florentijn; 1469-1527) was Italiaans diplomaat, pol. filosoof, militair strateeg, historicus en
humanist. Hij opereerde voornamelijk in de periode toen de macht v/d Medici op een dieptepunt raakte, zij het wel tijdelijk.
▪ Florentijnse Republiek (1494 – 1512; Savonarola) werd na diens executie benoemd tot secretaris v/d Tweede
Kanselarij en de Raad v. Tien, het voornaamste militaire orgaan v/d republikeinse stadstaat (1498): verantwoordelijk
voor buitenlandse pol.
o Dus erg betrokken bij diplomatieke en militaire leven v. Firenze, althans tot 1512.
▪ Belangrijkste werk: Il Principe (pol. traktaat; 1513 – 1515) met Ferdinand v. Aragon als voorbeeld, maar opgedragen
aan de nieuwe vorst v. Firenze: Lorenzo II de’ Medici.
o Persoonlijk/maatschappelijk doel?
▪ Toonbeeld v. onderdanigheid in de hoop (onsuccesvol) staatsfunctie te kunnen verkrijgen
▪ Patriottisme waarbij hij vreemde overheersers wilde verdrijven t.v.v. de politieke/territoriale
eenheid v. Italië die hij hoopte te bereiken met Lorenzo.
o Inhoudelijk? Praktische handleiding hoe heersers macht kunnen verkrijgen, en vooral hoe ze die kunnen
behouden in het belang v. uw staat.
▪ Doel heiligt de middelen? Genuanceerder: vorst moet focussen op die handelingen die nodig zijn –
niet altijd fraai – om het welzijn en stabiliteit v/d staat moet verzekeren tegenover opstand en
buitenlandse inmenging.1
▪ Combo fortuna (geluk of toeval) en virtù (kwaliteiten als moed, bekwaamheid en vastberadenheid):
twee speling tss beide, maar de virtù stelt de leider in staat om de uitdagingen v. fortuna te
overwinnen.
1 Vergelijking: April-augustus 2021 liet Biden Amerikaanse troepen en burgers terugtrekken uit Afghanistan, waarmee e. einde kwam aan de
landurige militaire betrokkenheid v/d VS in Afghanistan sinds 11 september 2001. Dit kreeg veel kritiek, want de Taliban zou terug gehele
macht krijgen over het land. Het gaat hier over strategic/imperial overstretch = wanneer je op teveel vijanden op hetzelfde moment inzet,
verspreid je u te veel als militaire macht, waardoor je je zwak opstelt: soms beslissingen nemen om de eigen staat in veiligheid te stellen, al
krijg je uit vanuit de publieke opinie veel kritiek door (cf. ondergang Spaanse imperium).
,Francesco Guicciardini (1483-1540) was Florentijns patriciër, historicus en jurist. Hij behoorde tot e. hele familie v.
schrijvers, en was o.m. de oom v/d Antwerpse cartograaf Lodovico Guicciardini.
▪ Carrière in de diplomatie: vanaf 1512 werd hij door Firenze uitgeoznden als gemachtigde naar het hof v. Castilië en
Aragon (tot 1514). Nadien trad hij in dienst v/d Medici-pausen en bekledde hij belangrijke bestuursfuncties en was
luitenant-generaal v/d pauselijke troepen tot de plundering v. Rome door Karel V (1527).
o Diplomatieke tekst Ricordi (1512 – 1530; vgl. Il Principe)2, waarbij de term ‘ricordi’ beter vertaald kan worden
als ‘advies, waarschuwing’; geschreven aan het hof v. Spaanse en pauselijke hof.
▪ Verwerping v. utopische visie op de werkelijkheid, want, hoewel nobel om ideale/dromerige idealen
v/e vrije-gelukkige SLV te hanteren, zijn deze in de praktijk niet toepasbaar.
• Veel kritiek op religie ‘die de wereld bederft’ en de Kerk, aangezien het zielen verwijft en
hen afleidt v/d echte wereld.
▪ Anti-functionalistisch en stelt vragen: “Kunnen we eigenlijk iets doen met het verlede, en if so is dit
dan verantwoord?’
• Neen, eigenlijk niet want verleden is danig anders dan de SLV v. vandaag, dus lessen niet
van toepassing (i.t.t. Machia die verleden als wapen gebruikt): respect voor contextualiteit
en uniciteit v. gebeurtenissen, want is anders en niet isoleerbaar.
▪ Oom Lodovico Guicciardini (1521 – 1589) die in 1567 het erg bekende Beschrijvingen v. de hele Nederlanden
publiceerde waarin hij de Ned. toont op het toppunt v. haar eco bloei, nl. periode voor de 80-jarige oorlog (1568 –
1648), maar ook het meertalige karakter v. Antwerpen vanuit eigen observaties.
Alberico Gentili (1552-1608)* was e. Italiaans-Engels jurist (Bologna), docent/adviseur v. koningin Elizabeth I (1587
– 1608) en vast pleitbezorger v/d Spaanse ambassade in Londen.
▪ Context? Moest als protestant gelovige vluchten voor de pauselijke inquisitie naar Engeland, waar hij vanaf 1587 tot
1600 dienden als professor rechten (‘regius professor’)3 in Oxford. Samen met Francisco de Vitoria en Hugo de Groot
staat bij bekend als de ‘Vader v/h Internationaal recht.’
▪ Kwestie Bernardino de Mendoza (1584): Gentili werd door de Engelse regering geraadpleegd over wat men moest
doen met deze Spaanse ambassadeur die betrapt was op een complot tegen Elizabeth: ‘Wat moeten we met hem
doen? Kunnen we e. ambassadeur arresteren of niet?’
o = begin v/d discussie rond diplomatieke immuniteit, waarbij men pas op arrestaties kan overgaan wanneer
de ambassadeur ‘op heterdaad’ betrapt wordt… anders beter uitwijzen, hetgeen ze ook gedaan hebben met
Mendoza.
▪ Belangrijkste werk: De legationibus libri tres (of ‘Drie boeken over de gezanten’; 1585) die de eerste algemene en
coherente benadering v/h internationale recht bevat: het bespreekt wat de diplomatieke functie inhoudt, hoe de
ambassadeurs zich moeten opstellen, en wat het profiel is v/d ‘perfecte ambassadeur’… e. onderwerp dat later erg
populair zal worden, en de toon zal zetten tot in de 18de eeuw.
2 Fun fact: Guicciardini was bevriend met Machiavelli; de twee onderhielden een levendige correspondentie tot diens dood in 1527.
Guicciardini had een iets hogere sociale status dan zijn vriend, maar uit hun brieven blijkt dit helemaal niet.
3 Definitie = dit zijn proffen met het hoogste aanzien doordat ze verkozen werden door de vorst. In Nederland heb je nog steeds e. sterk
piramidaal stelsel v/h professorenschap. Gentili was voorgedragen door Elizabeth. Hij is vooral bekend voor zijn inmenging rond de kwestie
Mendoza.
,Jean de Villiers Hotman (1552-1636)* was een Frans calvinistisch rechtsgeleerd en diplomaat, studeerde in Oxford
en ging in zowel Engelse- (o.i.v. graaf v. Leicester, en afgevaardigde v. Eliza I naar de Republiek) als Franse
diplomatieke dienst (Hendrik v. Navarra; latere Hendrik IV als raadsman want pos. t.o.v. protestanten; en Maria de
Medici).
▪ Belangrijk werk: L’ambassadeur (sine loco; 1603) dat hij geschreven heeft o.b.v. eigen ervaringen in de volkstaal, nl.
Frans en niet het Latijn. Geeft advies aan toekomstige diplomaten en ambassadeurs; bestaat uit 4delen:
o Les moeurs (Ned: zeden, gewoonten): het karakter v/d ideale diplomaat en selectiecriteria, die aan de basis
liggen v/d keuze v. diplomaten (agreabel zijn etc.).
▪ Betrouwbaarheid en eerlijkheid als deugd, of althans zo overkomen bij zowel eigen regering als de
ontvangende staat.
o Sa charge (Ned. acties en kwaliteiten): bepaalt wat de functie allemaal inhoudt: geheimhouding, discretie
(prudentia) en tact/communicatie om goed te kunnen onderhandelen en om te gaan met gevoelige
kwesties/conflicten; belang v. (geheim) schrift, en aanwenden v. centen; inspanningen die ambassadeur
moet leveren voor het imago v/d vorst.
▪ Ambassadeur moet kennis hebben v. politiek, geschiedenis en internationale betrekkingen + in staat
zijn effectief te onderhandelen en de belangen v. zijn land te behartigen.
o Ses privileges of voorrechten: diplomatieke onschendbaarheid (o.a. ook adviezen geleverd aan lizzie I; op
zelfde lijn als Gentilli): immuniteit genieten.
o Ses domestiques of zijn gehele medewerkers: iedereen die in het hele kader v/d ambassade werkzaam is:
moeten die medewerkers ook immuniteit genieten? Hotman twijfelt daarover… wel het gebouw!
Juan Antonio de Vera y Figueroa y Zúñiga (1588-1658) was e. Spaans militair, diplomaat, literator, hoveling en
tijdgenoot-beschermeling v. Olivaris.
▪ Carrière? Was buitengewoon ambassadeur in Savoye (belangrijk klein staatje nabij Alpen; 1630 – 32) en in Venetië
met de missie om de neutraliteit v/d regio te garanderen tijdens de 30-jarige oorlog (1632 – 42).
o Opvallend: in de briefwisseling naar het Spaanse hof blijkt dat hij uit eigen veiligheid # keren e. pseudoniem
gebruikt (o.a. Zambeccari) wanneer hij het heeft over het zwakke optreden v/d paus t.o.v. de ketterij en
Frankrijk.
o Waarom Savoye en Ventië? Kleine staten met mogelijkheden op diplomatiek vlak omdat ze niet verdacht
kunnen worden v. grote hegemonische ambities; idem bij vredebepalingen.
▪ Lid v/d Consejo de Indias, als belangrijkste bestuursorgaan v/h Spaanse rijk voor Amerika, waarvan de leden de
onderkoninkrijken adviseerden in de uitvoerende en rechtelijke functie.
▪ Belangrijkste werk: El Embaxador (Sevilla, 1620), in volkstaal, naar het voorbeeld v. Hotman.
Francis Bacon (1561-1626) was Engels jurist, filosoof (‘vader v/h empirisme’) en was in dienst als diplomaat onder
Elizabeth I en James I
▪ Schreef # teksten over diplomatie, waaronder het bekende essay On Negotiating (1625), waarin hij o.m. behandelt
hoe onderhandelingen moeten gebeuren.
,Hugo Grotius (1583-1645) was e. Staats jurist en politicus, advocaat-fiscaal v/h Hof v. Holland4, later als
pensionaris/stadssecretaris v. Rotterdam (afgezet in 1618).5
▪ Diplomatieke carrière, o.a. naar Engeland (onder James I) waar hij over de kerkelijke twisten had tss de
(contra)remonstranten.
▪ Context godsdiensttwisten Arminius (o.a. Van Oldenbarnevelt, Grotius) vs. Gomarus (o.a. Maurits), met als inzet de
predestinatie, waarbij de twee tegen 1618 gevangengenomen werden, VO geexecuteerd, en Grotius vlucht tegen
1621 naar Frankrijk, later Hamburg en opnieuw in Frankrijk.
o Zweeds ambassadeur in Parijs (1634 – 45) met als doel Franse steun te winnen voor de Zweedse
interventiepolitiek in Duitsland ten tijde v/d 30-jarige oorlog… maar kon moeilijk (als strikt remonstrant)
overweg met de opportunistische Fransen (o.l.v. Richelieu) waardoor hij door koningin Christina
teruggeroepen werd (1644).
▪ Belangrijke werken: Mare Liberum (1609) dat als pleidooi dient voor de vrije toegang tot de zee en vrijhandel, hetgeen
op dat moment niet het geval was (cf. Verdrag v. Tordesillas). Wordt niet meer aanvaard door Republiek en hun
koloniale ambities.
o Ook De jure belli ac pacis libri tres (1625; ‘Drie boeken over het recht over vrede en oorlog’) dat de basis
vormt voor het modern Volkenrecht en richtlijn voor Oorlogsrecht (ius ad bellum en ius in bello) tot bellum
iustum, nl. de normen en regels die gelden in oorlogstijd, waaronder proportionaliteit en vermijden v.
onnodig leed.
Armand Jean du Plessis, kardinaal en hertog van Richelieu (1585-1642) was kardinaal (1622), hertog v. Richelieu
(kortweg: Richelieu) en v. ca. 1624 tot zijn dood eerste minister onder Lodewijk XIII (opgevolgd door Jules Mazarin).
▪ Binnenlandse politiek gekenmerkt door versterken v. koninklijke macht naar e. sterke, gecentraliseerde staat;
binnenlandse facties vernietigen
▪ Buitenlandse doelen om macht v/h Oostenrijks/Spaanse huis Habsburg beteugelen, Franse veiligheidsbelangen te
verdedigen in 30-jarige oorlog en handige allianties met protestantse heersers om doelen te bereiken.
▪ Belangrijke werk: Le Testament Politique (postuum 1688), maar betwist of het werk werkelijk v. zijn hand is… relatief
onbelangrijk want weerspiegelt wel z’n denken: spreekt over internationale betrekkingen.
Antoine Pecquet (1700-1762) was belangrijk medewerker aan Franse ministerie v. Buitenlandse Zaken onder
Lodewijk XV, en hoewel hij zelf nooit actief was als diplomaat, kende hij die wereld door en door.
▪ Belangrijk werk: Discours sur l’art de négocier (1737) dat vooral als theoretisch werk dient – hij had immers geen
werkelijke ervaring on the matter.
4 Definitie: Juridische functionaris met de verantwoordelijkheid voor het vertegenwoordigen v/d belangen v/d Staat (hier: Holland) in
juridische aangelegenheden, handhaven openbare orde en beschermen v/d financiële belangen v/d Staat.
5 Definitie: diende als juridisch adviseur en vertegenwoordiger v/e stad of provincie (hier: Rotterdam): interpreteren v. wetten, opstellen v.
juridische documenten en advies verlenen. Ook diplomatieke vertegenwoordiging in Staten-Generaal en andere pol. bijeenkomsten om
belangen v. zijn stad/provincie te behartigen. En uitrekenen v/d wedde.
,Abraham de Wicquefort (of ‘Wickevoort’; 1598-1682) was Staats diplomaat die zich in Frankrijk vestigde als
ambassadeur in dienst v. keurvorst v. Brandenburg (Lutheraans!).
▪ Conflict met Mazarin die hem beschuldigde v. geheime briefwisseling omtrent minnaressen v. Lodewijk XIV naar
Holland… mondde uit in diplomatiek incident, hoezo?
o Van Wickevoort vroeg en verkreeg zijn overplaatsing (en dus immuniteit) in 1658, maar Mazarin liet hem
toch in de Bastille opsluiten, waardoor hij Volkenrecht niet naleefde. Brandenburg kon hem vrijpleiten,
waarna hij uiteindelijk in dienst trad bij raadspensionaris Johan de Witt (1672; ten tijde v. Willem III als nieuw
Stadhouder)
o Terug in de gevangenis! Opnieuw in verband met geheime briefwisseling met Engeland werd hij door Willem
II en Staten v. Holland gevangengezet, kan na 4 jaar ontsnappen naar Nedersaksen (Celle).
▪ Belangrijkste werk: L’Ambassadeur et ses fonctions (1682), dat in Engelse vertaling veel invloed had op 18 de-eeuwse
diplomaten.
François de Callières (1645-1717) was Frans auteur en diplomaat ten tijde v. Lodewijk XIV.
▪ Specialist m.b.t. de Nederlanden, waarbij o.m. deelnam aan de vredegesprekken v. Rijswijk (ten einde v/d 9-jarige
oorlog, 1697; cf. remember bombardement v. Grote Markt Brussel): hij was één v/d 3 Franse gevolmachtigden die de
vrede ondertekenden → liep in nadeel v. Lodewijk XIV.
▪ Belangrijk werk: De la Manière de Négocier avec les souverains (‘Over de manier v. onderhandelen met vorsten’;
1716) behandelt de kunst v. diplomatie en onderhandelen o.b.v. ervaring v. Rijswijk en haar oorsprong kent in e. brief
aan de regent, toenmalig hertog v. Orléans, aan wie het ook opgedragen was.
Cornelis van Bijnkershoek (1673-1743) was Staats jurist gespecialiseerd in internationaal recht en zeerecht:
kuststaten hebben recht op aangrenzende wateren, nl. de afstand dat e. kanon kan overbrengen. Was lid en later
voorzitter v/h Hof v. Holland, Zeeland en West-Friesland.
▪ Belangrijk werk: De Foro legatorum (tam in cause civili quam criminali libersingularis) (‘Eendelig boek over het
gerecht v. ambassadeurs, zowel in civiele als strafzaken’; 1721) behandelt de mate v. immuniteit en rechtspositie v.
ambassadeurs in zowel civiele als strafrechtelijke zaken: ‘Wat ermee doen als hij betrapt is?’
o Mate v. immuniteit en voorrechten, zoals onschendbaarheid v. persoon en bezittingen, vrijstelling v. lokale
rechtsmacht, etc.
Emmerich de Vattel (1714-1767) was Zwitsers (toen nog Pruisen) jurist opgeleid in o.m. Genève en wordt
diplomatiek medewerker v/d keurvorst v. Saksen en koning v. Polen.
▪ Belangrijk werk: Le droit des gens (1758), dat handelt over het Volkenrecht, het internationaal statuut v. staten,
waarin hij spreekt over begrippen als ‘soevereiniteit’, internationaal publieksrecht en alles wat dat impliceert inzake
internationale betrekkingen.
Nota bene: vaak internationale carrière (maar binnen een groep van gelijkgestemde staten) dus vaak in dienst van
verschillende staten en wisselen. Pas op: twee ruimten: de protestantse en katholieke ruimte, waarbinnen altijd
verschillende diplomatieke onderhandelingen plaatsvonden.
,TIEN AANDACHTSPUNTEN in vroegmoderne traktaten over diplomatie
(1) De kunst/praktijk v/h onderhandelen werd besproken door de # supra behandelde auteurs, bespreek ze:
o Essentiële kenmerken
▪ Guicciardini in zijn Ricordi sprak over ‘het juiste moment’ want de tijd moet zijn om te onderhandelen
over bepaalde zaken: je kan beter niks doen, dan slecht te onderhandelen.
▪ Richelieu in zijn Testament diplomatique zegt ‘helemaal waar, maar je moet blijven communiceren’: de
negatiation continuelle: ook al ga je niet onderhandelen over de essentie v/d zaak ‘omdat de tijd niet
rijp is’ houdt dit niet weg dat je moet blijven communiceren (o.a. in de vorm v. recepties, banketten,
bandcreaties, netwerkbuilding, kennismaking waarbij je zwakheden leert kennen). Het resultaat v. deze
negatiation continuelle is dat je weet hoe uw tegenspeler in elkaar zit, en hoe je best met hem/haar
moet omgaan.
▪ Wicquefort benadrukt dan weer dat mondelinge onderhandelingen de voorkeur krijgen, aangezien niks
zwart op wit hoeft te staan, en je het later nog kan ontkennen = emotionele aspect v/d diplomatie,
waarbij je mensen moet kunnen lezen.
➢ Maar benadrukt ook dat op schrift stelling ook noodzakelijk is om rechtskracht te
verzekeren.
▪ Pécquets Stadia v. onderhandeling en het belang v. duidelijkheid (en dubbelzinnigheden vermijden)
tijdens het sluiten van akkoorden en onderhandelingen: Latijn als neutrale en gestandaardiseerde taal
is uitgelezen instrument.
▪ Callières en het belang v. duurzame akkoorden, nl. dat e. akkoord pas duurzaam is wanneer alle
partijen erbij hun eigen voordeel in vinden.
➢ Schoolvb. is de Vrede v. Versailles toen het begin v/e revanche-oorlog al om de hoek loerde;
maar ook Osloakkoorden.
o Hoe moet e. vorst omgaan met eigen diplomaten? Hoe moeten ze t.o.v. elkaar worden geplaatst?
▪ Hoewel Guicciardini stelde dat openheid tss vorst en diplomaat e. absolute noodzakelijkheid is vond
Hotman dat het genuanceerder mocht: de vorst mag verhullen wat hij écht wilt, waarbij hij zijn
ambassadeur van een nog groter doel moet overtuigen, waarom?
➢ Deze ambassadeur als pion zal zijn uiterste best doen om dit ‘grotere doel’ te verkrijgen als
vals breekpunt met de tegenpartij: lukt dit – zoveel te beter – maar lukt het niet – en de
ambassadeur mindere eisen stellen – dan kan je als vorst nog steeds onderhandelen met de
tegenpartij om uw échte eis/punt te verkrijgen – in rekening houdend dat uw ambassadeur
in gratie afgenomen is.
(2) Staten als mediatoren/bemiddelaars in conflicten, want geeft staat in kwestie heel wat prestige om deze
diplomatieke akkoorden te beklinken (o.a. in Kath. landen vaak het Vaticaan), maar welke staten kiest men?
o Vaak kleine staten (o.a. Venetië, Savoye etc. omdat deze niet verdacht kunnen worden v. grote hegemonische
ambities
▪ Vandaag gaat men bv. vaak naar Zwitserland met Genève als internationale vrijhaven omdat het land
zich in de recente geschiedenis vaak afzijdig hield en dus geschikt is voor (vredes)onderhandelingen +
moeilijk in te nemen.
(3) Bespreking/idee over de ‘perfecte ambassadeur’: Wat zijn geschikte competenties? Hoe moet hij zich
gedragen? Maar in werkelijkheid niet zo’n ideaaltype… o.b.v. # criteria gekozen, nl. geloof, afkomst en
ontvangende land, en mate v. discretie, nl. het volgen v. waarden in het ontvangende land/hof (cf.
diplomatiek kwestie rond Franse wijn met Iraanse delegatie).
(4) Vorming v. diplomaten o.b.v. verfijnde opvoeding in meertaligheid, geschiedenis (zéker v. ontvangende
vorstenstaten en kennis v. dynastie) en begrip voor lokale gebruiken: diplomatieke fijngevoeligheid.
o Zijn clerici geschikt in diplomatiek verkeer? Yes, maar vooral periode voor 16de eeuw want voordeel v. één
Europese Christenheid + voordeel v. geen gezien (in theorie)… waarbij vorsten proberen beroep te doen op
biechtgeheim: clerici altijd goed geïnformeerd.
▪ Vaak Jezuïeten als diplomaten want hoogopgeleid en competente figuren
▪ Probleem? Aan wie zijn ze trouw? Aan uitgezonden land of aan de paus
o Zijn vrouwen geschikt? Yes, maar vaak onderbelicht. Ze waren vaak erg actief, want kunnen vanuit sociale
positie en context dingen verkrijgen, wat mannen vanuit hun cirkels niet kunnen.
▪ Denk aan echtgenotes v. diplomaten die instonden voor organisatie salons, discussiefora en diners.
,(5) Kanalen v. onderhandeling: waar vinden onderhandelingen plaats? In welke mate gaat men de vorst
inschakelen om onderhandelingen te voeren?
o Onderhandelingen veelal voor diplomaten weggelegd, want onderhandelingen door vorsten leiden niet altijd
tot grondig doordacht akkoord (cf. geboorterecht verzekert geen talent), persoonlijk afkeer v. elkaar en bracht
altijd risico’s met zich mee…
▪ (1) de onschendbaarheid v/d vorst pas veel later vastgelegd dan die v/e ambassadeur: het risico
bestond immers dat een vorst zou worden opgepakt wanneer hij grond v. ander land zou betreden,
dus bleef hij liever thuis.
▪ (2) Vorsten zijn ook niet per definitie intelligent: ze bekleden die functie omwille v. hun geboorte. Een
diplomaat die eigenhandig omhoogklimt zal vaker capabel zijn in zijn werk dan de vorst.
▪ (3) Persoonlijke relatie tss vorsten bemoeilijkten onderhandelingen: ze hadden vaak e. hekel aan
elkaar, zeker als de ene vorst machtiger waas dan de andere… zorgt voor spanningen, dus liet men dit
over aan ‘nuchtere’ diplomaten om incidenten te vermijden.
o Uitzondering ‘toppen’ in VMT op Fazanteneiland voor Vrede v/d Pyreneeën (1659), waar Lodewijk XIV en Filips
IV hun vrede onderling op ‘niemandsland’ beslechten t.v.v. Frankrijk: Lode mocht trouwen met Maria-
Theresa… begin v/d ban v. Europa rond Spaanse opvolgingskwestie.
(6) Grote vredescongressen (o.a. Münster, Utrecht, Rijswijk, Osnabrück etc.), maar auteurs niet altijd overtuigd
v/h nut en effectiviteit (o.a. Callière en Wiquefort): men bespreekt zogezegd het eventuele einde v/d oorlog
+ plaats waar de internationale pers hoogdagen beleeft (o.a. lekken in de kranten en worden dan ook druk
gelezen).
o Nut? Ja, want finale handtekening wordt ceremonieel op de vrede gezet, maar echte
kwesties/onderhandelingen worden er niet afgehandeld (cf. schilderijen)
(7) Verschillende rangen v. diplomaten: wie is in rangorde de belangrijkste diplomaat? Maar ook 17de-eeuwse
ambassades ook niet overschatten, want waren toen nog klein (o.a. enkel ambassadeur en echtgenote als
secretaris): pas tegen 18de eeuw uitgebreider.
o Ordinaris ambassadeur (of residerend amb.) is niet de hoogste, want handelt enkel de courante zaken af (o.a.
Spaans ambassadeur in Londen: incidentjes afhandelen (o.a. kapingskwesties Eng-SP, handelsconflicten,
zorgen voor belangen v. onderdanen v. zijn staat in vreemde staat + ook die v. zijn vorst)
▪ Belangrijk: moet zich zelfs ver houden v. binnenlandse zaken v/h land waar hij actief is, want leidt tot
incidenten/conflicten (o.a. Turkse ambassadeur in België die vanuit ambassade Turkse verkiezingen
promootte).
o Extra-ordinaris ambassadeur die de grote verdragen gaat afhandelen (ook vandaag: eerst Biden als president,
dan minister v. buitenlandse zaken en bijzondere gezanten met volmacht; in België de ‘gevolmachtigd
minister’ die grote verdragen kan afhandelen).
(8) Verplichting om ambassades te ontvangen (“legatierecht”), hetgeen behoort tot de plicht v/d vorst om de
belangen v. zijn onderdanen te beschermen: het ontvangen v. ambassadeurs uit den vreemde is dus
essentieel, waarbij vorst bijdraagt aan welzijn v. onderdanen als gevolg v/d garantie op goede internationale
betrekkingen.
o ‘Maar de vorst kan nog steeds beslissen’ (Grotius) of hij e. ambassadeur wil ontvangen… heeft tot enkele
incidenten geleden (o.a. 1660): Spanje verdenkt Vaticaan v. steun aan Frankrijk waardoor Madrid geen nuntius
meer wil ontvangen… echter werd datzelfde bericht pas veel later in Brussel – als 2de centrum v. Spaanse rijk –
ontvangen toen de nuntius al op weg was. Resultaat? Stond letterlijk aan de poort te wachten → vorst dus niet
verplicht om toe te zeggen!
(9) (!) Onschendbaarheid v. gezanten met tijd beschermd door recht v. eigen land… o.a. kwestie De Mendoza,
die als Spaans ambassadeur (1584; vooravond Armada) verdacht werd v. samenzwering met Engels
Katholiek (Throck Morton) tegen Lizzie.
o Resultaat? Throck opgepakt, ondervraagd en terechtgesteld, maar wat met Mendoza? Arresteren of niet?
Gentili zei neen, want als gezant in Engeland geniet hij onschendbaarheid, waardoor Mendoza uiteindelijk het
land uitgestuurd werd = eerste keer dat kwestie voor kwam, maar bestond al sinds Rom. periode, maar legati
niet altijd v. immuniteit gegarandeerd.
o Principe v. ‘extraterritorialiteit’, waarbij de gezant constant in bubbel v. eigen land zit overal waar hij komt: hij
is niet onderworpen aan recht v/h land waar hij verblijft.
▪ Na verloop v. tijd ook z’n woning, koets, koffer etc.
, (10) Diplomatie in het statensysteem en de overgang v. dynastieke staat naar 19de-eeuwse natiestaat, met 18de
eeuw als overgangsfase: staten bestaan sindsdien los v/d vorst waarbij persoonlijkheid v. vorsten op
buitenlands beleid minder groot wordt = ontstaan v. corpus aan diplomaten i.f.v. staat die eigen
identiteit/natie creëert met ‘wat werkelijk belangrijk is voor de staat.’
o Ontstaan v. principe balance of power (18de eeuw), waarbij één staat niet té machtig mag worden: de ene
staat mag de andere niet gaan domineren, hetgeen de Britse pol. tot vandaag zou gaan domineren.
▪ Ontstaanscontext bij Vrede v. Utrecht (1713) na Spaanse Successieoorlog (1701 – 1714) – zie kader.
▪ Vb. Congres v. Wenen en de verdeling v. Europa, maar ook probleem Rusland-Oekraïne, aangezien
NAVO te dicht komt en de balance zou omzwaaien… evt. mogelijke oplossing: Oekraïne verschaffen
Vrede v. Utrecht (1713) en de Balance of Power = De Vrede van Utrecht, die in 1713 werd gesloten, was
een reeks verdragen die een einde maakten aan de Spaanse Successieoorlog (1701-1714). Een van de belangrijke
gevolgen van de Vrede van Utrecht was de opkomst van het concept van de "Balance of Power" (Machtsbalans)
als een centraal principe in het Europese diplomatieke denken.
Dat een vrede tss de # landen niet mogelijk zou zijn zonder dat men een eervol einde voor de Franse koning zou
zorgen was universeel begrepen: e. vernederend vredesverdrag zou immers aan de oorlog geen werkelijk einde
maken.
Enkele redenen waarom de Vrede v. Utrecht het idee v/d Balance of power heeft doen ontstaan:
1) Territoriale herordening v. Europa, waarbij de belangrijkste veranderingen vooral de erkenning v/d Britse
overheersing op zee, de toekenning v/d Spaanse Nederlanden aan Oostenrijk en de overdracht v. bepaalde Spaanse
koloniën aan Groot-Brittannië.
2) Beperking v. machtsconcentraties en voorkomen dat één enkele staat té veel invloed zou krijgen. Dit door
herverdeling v. gebieden om zo kunstmatige machtsbalans te garanderen. Dit om toekomstige conflicten te
vermijden.
3) Internationale erkenning v/h beginsel na Vrede v. Utrecht, nl. algemeen toegepast als leidend principe in de
diplomatie naar de 18de en 19de eeuw.
met neutraal (Zwitsers) statuut dat evenwicht niet gaat verstoren (idem met België in 1914).
betrekkingen in het Ancien Régime
Samenvatting | Prof. René Vermeir | 2023-2024
,Inhoudsopgave
VROEGMODERNE AUTEURS over aspecten v. diplomatie en internationale betrekkingen ............................................ 3
TIEN AANDACHTSPUNTEN in vroegmoderne traktaten over diplomatie ........................................................................ 8
VIDEOCOLLEGES ............................................................................................................................................................. 11
Videocolleges: Cultuur en diplomatie ......................................................................................................................... 11
Videocolleges: Vrede v. Utrecht (1713) en het principe v/d Balance of Power ......................................................... 19
BESPREKING TEKSTEN .................................................................................................................................................... 25
Alberico Gentili: De legationibus libri tres (1585) – over de onschendbaarheid v. ambassadeurs ............................ 25
Correspondentie tss Barberini (1597 – 1679) en nuntius Lagonissa (1585 – 1659) ................................................... 27
Jean de Villiers Hotman (1552 – 1636): L’Ambassadeur (1603) – over de perfecte ambassadeur ............................ 30
HOOFDSTUKKEN ANDERSON, The Rise of Modern Diplomacy, 1450 – 1919 (1993) ..................................................... 44
Hoofdstuk 1: The ‘New Diplomacy’ of the fifteenth and sixteenth centuries ............................................................ 44
Hoofdstuk 2: Old regime diplomacy at its heights, ca. 1600 – 1789 .......................................................................... 51
THEMATISCHE ARTIKELS ................................................................................................................................................ 58
EBBEN EN SICKING, Nieuwe diplomatieke geschiedenis in premoderne tijd ............................................................. 58
WATKINS, Toward a New Diplomatic History of Medieval and Early Modern Europa ............................................... 62
SCIUTO en KÜHNEL, Diplomacy and Gender in the Early modern World................................................................... 64
PÖHLIG, Gender and the Formalisation of Diplomacy in Early Modern Europe ........................................................ 67
LAMAL, Addressing audiences abroad: cultural and public diplomacy in 17th century Europe ................................. 71
ARROYO VOZMEDIANO, Spain and the Partition Treaties (1697 – 1700) .................................................................. 74
DE BOER, Early Modern Amsterdam’s dealings in City diplomacy ............................................................................. 76
BÉLY, Anatomie de l’incident diplomatique ................................................................................................................ 79
BRAUN, La mission d’Abel Servien à la Haye (Janvier – août 1647) ........................................................................... 80
,VROEGMODERNE AUTEURS over aspecten v. diplomatie en internationale betrekkingen
Philippe de Commynes (of Filips v. Komen; ca. 1447-1511) was e. Bourgondisch staatsman, diplomaat en
geschiedschrijver, afkomstig uit regio Ieper: behoort tot de top rond de monarchen die hij diende.
▪ In dienst v/d Bourgondische hertogen, vnl. Karel de Stoute (1467 – 1477), maar loopt in de vroege jaren v. 1470 over
naar het Franse kamp, nl. Lodewijk XI (1461 – 1483) en na diens dood aan het hof bij Karel VIII)
▪ Sceptische en pragmatische houding (car ceux qui gaagnent en ont toujours l’honneur; ‘de eer gaat altijd naar de
overwinnaars’) t.o.v. politiek en eigen mil. verdiensten
o Doet denken en gelijktijdig aan Machiavelli, want Com. wil ook de lezer in staatsmanschap onderwijzen (maar
vanuit andere insteek).
▪ Belangrijkste werk: Mémoires (1489 – 1491) dat e. verslag geeft v/d gebeurtenissen tijdens zijn leven, met nadruk op
periode 1464 tot 1490s.
o Vooral belangrijk als historische bron, met cynisch, maar openhartig inzicht in pol. machinaties, diplomatieke
onderhandelingen en intriges aan het hof.
Niccolò Machiavelli (Florentijn; 1469-1527) was Italiaans diplomaat, pol. filosoof, militair strateeg, historicus en
humanist. Hij opereerde voornamelijk in de periode toen de macht v/d Medici op een dieptepunt raakte, zij het wel tijdelijk.
▪ Florentijnse Republiek (1494 – 1512; Savonarola) werd na diens executie benoemd tot secretaris v/d Tweede
Kanselarij en de Raad v. Tien, het voornaamste militaire orgaan v/d republikeinse stadstaat (1498): verantwoordelijk
voor buitenlandse pol.
o Dus erg betrokken bij diplomatieke en militaire leven v. Firenze, althans tot 1512.
▪ Belangrijkste werk: Il Principe (pol. traktaat; 1513 – 1515) met Ferdinand v. Aragon als voorbeeld, maar opgedragen
aan de nieuwe vorst v. Firenze: Lorenzo II de’ Medici.
o Persoonlijk/maatschappelijk doel?
▪ Toonbeeld v. onderdanigheid in de hoop (onsuccesvol) staatsfunctie te kunnen verkrijgen
▪ Patriottisme waarbij hij vreemde overheersers wilde verdrijven t.v.v. de politieke/territoriale
eenheid v. Italië die hij hoopte te bereiken met Lorenzo.
o Inhoudelijk? Praktische handleiding hoe heersers macht kunnen verkrijgen, en vooral hoe ze die kunnen
behouden in het belang v. uw staat.
▪ Doel heiligt de middelen? Genuanceerder: vorst moet focussen op die handelingen die nodig zijn –
niet altijd fraai – om het welzijn en stabiliteit v/d staat moet verzekeren tegenover opstand en
buitenlandse inmenging.1
▪ Combo fortuna (geluk of toeval) en virtù (kwaliteiten als moed, bekwaamheid en vastberadenheid):
twee speling tss beide, maar de virtù stelt de leider in staat om de uitdagingen v. fortuna te
overwinnen.
1 Vergelijking: April-augustus 2021 liet Biden Amerikaanse troepen en burgers terugtrekken uit Afghanistan, waarmee e. einde kwam aan de
landurige militaire betrokkenheid v/d VS in Afghanistan sinds 11 september 2001. Dit kreeg veel kritiek, want de Taliban zou terug gehele
macht krijgen over het land. Het gaat hier over strategic/imperial overstretch = wanneer je op teveel vijanden op hetzelfde moment inzet,
verspreid je u te veel als militaire macht, waardoor je je zwak opstelt: soms beslissingen nemen om de eigen staat in veiligheid te stellen, al
krijg je uit vanuit de publieke opinie veel kritiek door (cf. ondergang Spaanse imperium).
,Francesco Guicciardini (1483-1540) was Florentijns patriciër, historicus en jurist. Hij behoorde tot e. hele familie v.
schrijvers, en was o.m. de oom v/d Antwerpse cartograaf Lodovico Guicciardini.
▪ Carrière in de diplomatie: vanaf 1512 werd hij door Firenze uitgeoznden als gemachtigde naar het hof v. Castilië en
Aragon (tot 1514). Nadien trad hij in dienst v/d Medici-pausen en bekledde hij belangrijke bestuursfuncties en was
luitenant-generaal v/d pauselijke troepen tot de plundering v. Rome door Karel V (1527).
o Diplomatieke tekst Ricordi (1512 – 1530; vgl. Il Principe)2, waarbij de term ‘ricordi’ beter vertaald kan worden
als ‘advies, waarschuwing’; geschreven aan het hof v. Spaanse en pauselijke hof.
▪ Verwerping v. utopische visie op de werkelijkheid, want, hoewel nobel om ideale/dromerige idealen
v/e vrije-gelukkige SLV te hanteren, zijn deze in de praktijk niet toepasbaar.
• Veel kritiek op religie ‘die de wereld bederft’ en de Kerk, aangezien het zielen verwijft en
hen afleidt v/d echte wereld.
▪ Anti-functionalistisch en stelt vragen: “Kunnen we eigenlijk iets doen met het verlede, en if so is dit
dan verantwoord?’
• Neen, eigenlijk niet want verleden is danig anders dan de SLV v. vandaag, dus lessen niet
van toepassing (i.t.t. Machia die verleden als wapen gebruikt): respect voor contextualiteit
en uniciteit v. gebeurtenissen, want is anders en niet isoleerbaar.
▪ Oom Lodovico Guicciardini (1521 – 1589) die in 1567 het erg bekende Beschrijvingen v. de hele Nederlanden
publiceerde waarin hij de Ned. toont op het toppunt v. haar eco bloei, nl. periode voor de 80-jarige oorlog (1568 –
1648), maar ook het meertalige karakter v. Antwerpen vanuit eigen observaties.
Alberico Gentili (1552-1608)* was e. Italiaans-Engels jurist (Bologna), docent/adviseur v. koningin Elizabeth I (1587
– 1608) en vast pleitbezorger v/d Spaanse ambassade in Londen.
▪ Context? Moest als protestant gelovige vluchten voor de pauselijke inquisitie naar Engeland, waar hij vanaf 1587 tot
1600 dienden als professor rechten (‘regius professor’)3 in Oxford. Samen met Francisco de Vitoria en Hugo de Groot
staat bij bekend als de ‘Vader v/h Internationaal recht.’
▪ Kwestie Bernardino de Mendoza (1584): Gentili werd door de Engelse regering geraadpleegd over wat men moest
doen met deze Spaanse ambassadeur die betrapt was op een complot tegen Elizabeth: ‘Wat moeten we met hem
doen? Kunnen we e. ambassadeur arresteren of niet?’
o = begin v/d discussie rond diplomatieke immuniteit, waarbij men pas op arrestaties kan overgaan wanneer
de ambassadeur ‘op heterdaad’ betrapt wordt… anders beter uitwijzen, hetgeen ze ook gedaan hebben met
Mendoza.
▪ Belangrijkste werk: De legationibus libri tres (of ‘Drie boeken over de gezanten’; 1585) die de eerste algemene en
coherente benadering v/h internationale recht bevat: het bespreekt wat de diplomatieke functie inhoudt, hoe de
ambassadeurs zich moeten opstellen, en wat het profiel is v/d ‘perfecte ambassadeur’… e. onderwerp dat later erg
populair zal worden, en de toon zal zetten tot in de 18de eeuw.
2 Fun fact: Guicciardini was bevriend met Machiavelli; de twee onderhielden een levendige correspondentie tot diens dood in 1527.
Guicciardini had een iets hogere sociale status dan zijn vriend, maar uit hun brieven blijkt dit helemaal niet.
3 Definitie = dit zijn proffen met het hoogste aanzien doordat ze verkozen werden door de vorst. In Nederland heb je nog steeds e. sterk
piramidaal stelsel v/h professorenschap. Gentili was voorgedragen door Elizabeth. Hij is vooral bekend voor zijn inmenging rond de kwestie
Mendoza.
,Jean de Villiers Hotman (1552-1636)* was een Frans calvinistisch rechtsgeleerd en diplomaat, studeerde in Oxford
en ging in zowel Engelse- (o.i.v. graaf v. Leicester, en afgevaardigde v. Eliza I naar de Republiek) als Franse
diplomatieke dienst (Hendrik v. Navarra; latere Hendrik IV als raadsman want pos. t.o.v. protestanten; en Maria de
Medici).
▪ Belangrijk werk: L’ambassadeur (sine loco; 1603) dat hij geschreven heeft o.b.v. eigen ervaringen in de volkstaal, nl.
Frans en niet het Latijn. Geeft advies aan toekomstige diplomaten en ambassadeurs; bestaat uit 4delen:
o Les moeurs (Ned: zeden, gewoonten): het karakter v/d ideale diplomaat en selectiecriteria, die aan de basis
liggen v/d keuze v. diplomaten (agreabel zijn etc.).
▪ Betrouwbaarheid en eerlijkheid als deugd, of althans zo overkomen bij zowel eigen regering als de
ontvangende staat.
o Sa charge (Ned. acties en kwaliteiten): bepaalt wat de functie allemaal inhoudt: geheimhouding, discretie
(prudentia) en tact/communicatie om goed te kunnen onderhandelen en om te gaan met gevoelige
kwesties/conflicten; belang v. (geheim) schrift, en aanwenden v. centen; inspanningen die ambassadeur
moet leveren voor het imago v/d vorst.
▪ Ambassadeur moet kennis hebben v. politiek, geschiedenis en internationale betrekkingen + in staat
zijn effectief te onderhandelen en de belangen v. zijn land te behartigen.
o Ses privileges of voorrechten: diplomatieke onschendbaarheid (o.a. ook adviezen geleverd aan lizzie I; op
zelfde lijn als Gentilli): immuniteit genieten.
o Ses domestiques of zijn gehele medewerkers: iedereen die in het hele kader v/d ambassade werkzaam is:
moeten die medewerkers ook immuniteit genieten? Hotman twijfelt daarover… wel het gebouw!
Juan Antonio de Vera y Figueroa y Zúñiga (1588-1658) was e. Spaans militair, diplomaat, literator, hoveling en
tijdgenoot-beschermeling v. Olivaris.
▪ Carrière? Was buitengewoon ambassadeur in Savoye (belangrijk klein staatje nabij Alpen; 1630 – 32) en in Venetië
met de missie om de neutraliteit v/d regio te garanderen tijdens de 30-jarige oorlog (1632 – 42).
o Opvallend: in de briefwisseling naar het Spaanse hof blijkt dat hij uit eigen veiligheid # keren e. pseudoniem
gebruikt (o.a. Zambeccari) wanneer hij het heeft over het zwakke optreden v/d paus t.o.v. de ketterij en
Frankrijk.
o Waarom Savoye en Ventië? Kleine staten met mogelijkheden op diplomatiek vlak omdat ze niet verdacht
kunnen worden v. grote hegemonische ambities; idem bij vredebepalingen.
▪ Lid v/d Consejo de Indias, als belangrijkste bestuursorgaan v/h Spaanse rijk voor Amerika, waarvan de leden de
onderkoninkrijken adviseerden in de uitvoerende en rechtelijke functie.
▪ Belangrijkste werk: El Embaxador (Sevilla, 1620), in volkstaal, naar het voorbeeld v. Hotman.
Francis Bacon (1561-1626) was Engels jurist, filosoof (‘vader v/h empirisme’) en was in dienst als diplomaat onder
Elizabeth I en James I
▪ Schreef # teksten over diplomatie, waaronder het bekende essay On Negotiating (1625), waarin hij o.m. behandelt
hoe onderhandelingen moeten gebeuren.
,Hugo Grotius (1583-1645) was e. Staats jurist en politicus, advocaat-fiscaal v/h Hof v. Holland4, later als
pensionaris/stadssecretaris v. Rotterdam (afgezet in 1618).5
▪ Diplomatieke carrière, o.a. naar Engeland (onder James I) waar hij over de kerkelijke twisten had tss de
(contra)remonstranten.
▪ Context godsdiensttwisten Arminius (o.a. Van Oldenbarnevelt, Grotius) vs. Gomarus (o.a. Maurits), met als inzet de
predestinatie, waarbij de twee tegen 1618 gevangengenomen werden, VO geexecuteerd, en Grotius vlucht tegen
1621 naar Frankrijk, later Hamburg en opnieuw in Frankrijk.
o Zweeds ambassadeur in Parijs (1634 – 45) met als doel Franse steun te winnen voor de Zweedse
interventiepolitiek in Duitsland ten tijde v/d 30-jarige oorlog… maar kon moeilijk (als strikt remonstrant)
overweg met de opportunistische Fransen (o.l.v. Richelieu) waardoor hij door koningin Christina
teruggeroepen werd (1644).
▪ Belangrijke werken: Mare Liberum (1609) dat als pleidooi dient voor de vrije toegang tot de zee en vrijhandel, hetgeen
op dat moment niet het geval was (cf. Verdrag v. Tordesillas). Wordt niet meer aanvaard door Republiek en hun
koloniale ambities.
o Ook De jure belli ac pacis libri tres (1625; ‘Drie boeken over het recht over vrede en oorlog’) dat de basis
vormt voor het modern Volkenrecht en richtlijn voor Oorlogsrecht (ius ad bellum en ius in bello) tot bellum
iustum, nl. de normen en regels die gelden in oorlogstijd, waaronder proportionaliteit en vermijden v.
onnodig leed.
Armand Jean du Plessis, kardinaal en hertog van Richelieu (1585-1642) was kardinaal (1622), hertog v. Richelieu
(kortweg: Richelieu) en v. ca. 1624 tot zijn dood eerste minister onder Lodewijk XIII (opgevolgd door Jules Mazarin).
▪ Binnenlandse politiek gekenmerkt door versterken v. koninklijke macht naar e. sterke, gecentraliseerde staat;
binnenlandse facties vernietigen
▪ Buitenlandse doelen om macht v/h Oostenrijks/Spaanse huis Habsburg beteugelen, Franse veiligheidsbelangen te
verdedigen in 30-jarige oorlog en handige allianties met protestantse heersers om doelen te bereiken.
▪ Belangrijke werk: Le Testament Politique (postuum 1688), maar betwist of het werk werkelijk v. zijn hand is… relatief
onbelangrijk want weerspiegelt wel z’n denken: spreekt over internationale betrekkingen.
Antoine Pecquet (1700-1762) was belangrijk medewerker aan Franse ministerie v. Buitenlandse Zaken onder
Lodewijk XV, en hoewel hij zelf nooit actief was als diplomaat, kende hij die wereld door en door.
▪ Belangrijk werk: Discours sur l’art de négocier (1737) dat vooral als theoretisch werk dient – hij had immers geen
werkelijke ervaring on the matter.
4 Definitie: Juridische functionaris met de verantwoordelijkheid voor het vertegenwoordigen v/d belangen v/d Staat (hier: Holland) in
juridische aangelegenheden, handhaven openbare orde en beschermen v/d financiële belangen v/d Staat.
5 Definitie: diende als juridisch adviseur en vertegenwoordiger v/e stad of provincie (hier: Rotterdam): interpreteren v. wetten, opstellen v.
juridische documenten en advies verlenen. Ook diplomatieke vertegenwoordiging in Staten-Generaal en andere pol. bijeenkomsten om
belangen v. zijn stad/provincie te behartigen. En uitrekenen v/d wedde.
,Abraham de Wicquefort (of ‘Wickevoort’; 1598-1682) was Staats diplomaat die zich in Frankrijk vestigde als
ambassadeur in dienst v. keurvorst v. Brandenburg (Lutheraans!).
▪ Conflict met Mazarin die hem beschuldigde v. geheime briefwisseling omtrent minnaressen v. Lodewijk XIV naar
Holland… mondde uit in diplomatiek incident, hoezo?
o Van Wickevoort vroeg en verkreeg zijn overplaatsing (en dus immuniteit) in 1658, maar Mazarin liet hem
toch in de Bastille opsluiten, waardoor hij Volkenrecht niet naleefde. Brandenburg kon hem vrijpleiten,
waarna hij uiteindelijk in dienst trad bij raadspensionaris Johan de Witt (1672; ten tijde v. Willem III als nieuw
Stadhouder)
o Terug in de gevangenis! Opnieuw in verband met geheime briefwisseling met Engeland werd hij door Willem
II en Staten v. Holland gevangengezet, kan na 4 jaar ontsnappen naar Nedersaksen (Celle).
▪ Belangrijkste werk: L’Ambassadeur et ses fonctions (1682), dat in Engelse vertaling veel invloed had op 18 de-eeuwse
diplomaten.
François de Callières (1645-1717) was Frans auteur en diplomaat ten tijde v. Lodewijk XIV.
▪ Specialist m.b.t. de Nederlanden, waarbij o.m. deelnam aan de vredegesprekken v. Rijswijk (ten einde v/d 9-jarige
oorlog, 1697; cf. remember bombardement v. Grote Markt Brussel): hij was één v/d 3 Franse gevolmachtigden die de
vrede ondertekenden → liep in nadeel v. Lodewijk XIV.
▪ Belangrijk werk: De la Manière de Négocier avec les souverains (‘Over de manier v. onderhandelen met vorsten’;
1716) behandelt de kunst v. diplomatie en onderhandelen o.b.v. ervaring v. Rijswijk en haar oorsprong kent in e. brief
aan de regent, toenmalig hertog v. Orléans, aan wie het ook opgedragen was.
Cornelis van Bijnkershoek (1673-1743) was Staats jurist gespecialiseerd in internationaal recht en zeerecht:
kuststaten hebben recht op aangrenzende wateren, nl. de afstand dat e. kanon kan overbrengen. Was lid en later
voorzitter v/h Hof v. Holland, Zeeland en West-Friesland.
▪ Belangrijk werk: De Foro legatorum (tam in cause civili quam criminali libersingularis) (‘Eendelig boek over het
gerecht v. ambassadeurs, zowel in civiele als strafzaken’; 1721) behandelt de mate v. immuniteit en rechtspositie v.
ambassadeurs in zowel civiele als strafrechtelijke zaken: ‘Wat ermee doen als hij betrapt is?’
o Mate v. immuniteit en voorrechten, zoals onschendbaarheid v. persoon en bezittingen, vrijstelling v. lokale
rechtsmacht, etc.
Emmerich de Vattel (1714-1767) was Zwitsers (toen nog Pruisen) jurist opgeleid in o.m. Genève en wordt
diplomatiek medewerker v/d keurvorst v. Saksen en koning v. Polen.
▪ Belangrijk werk: Le droit des gens (1758), dat handelt over het Volkenrecht, het internationaal statuut v. staten,
waarin hij spreekt over begrippen als ‘soevereiniteit’, internationaal publieksrecht en alles wat dat impliceert inzake
internationale betrekkingen.
Nota bene: vaak internationale carrière (maar binnen een groep van gelijkgestemde staten) dus vaak in dienst van
verschillende staten en wisselen. Pas op: twee ruimten: de protestantse en katholieke ruimte, waarbinnen altijd
verschillende diplomatieke onderhandelingen plaatsvonden.
,TIEN AANDACHTSPUNTEN in vroegmoderne traktaten over diplomatie
(1) De kunst/praktijk v/h onderhandelen werd besproken door de # supra behandelde auteurs, bespreek ze:
o Essentiële kenmerken
▪ Guicciardini in zijn Ricordi sprak over ‘het juiste moment’ want de tijd moet zijn om te onderhandelen
over bepaalde zaken: je kan beter niks doen, dan slecht te onderhandelen.
▪ Richelieu in zijn Testament diplomatique zegt ‘helemaal waar, maar je moet blijven communiceren’: de
negatiation continuelle: ook al ga je niet onderhandelen over de essentie v/d zaak ‘omdat de tijd niet
rijp is’ houdt dit niet weg dat je moet blijven communiceren (o.a. in de vorm v. recepties, banketten,
bandcreaties, netwerkbuilding, kennismaking waarbij je zwakheden leert kennen). Het resultaat v. deze
negatiation continuelle is dat je weet hoe uw tegenspeler in elkaar zit, en hoe je best met hem/haar
moet omgaan.
▪ Wicquefort benadrukt dan weer dat mondelinge onderhandelingen de voorkeur krijgen, aangezien niks
zwart op wit hoeft te staan, en je het later nog kan ontkennen = emotionele aspect v/d diplomatie,
waarbij je mensen moet kunnen lezen.
➢ Maar benadrukt ook dat op schrift stelling ook noodzakelijk is om rechtskracht te
verzekeren.
▪ Pécquets Stadia v. onderhandeling en het belang v. duidelijkheid (en dubbelzinnigheden vermijden)
tijdens het sluiten van akkoorden en onderhandelingen: Latijn als neutrale en gestandaardiseerde taal
is uitgelezen instrument.
▪ Callières en het belang v. duurzame akkoorden, nl. dat e. akkoord pas duurzaam is wanneer alle
partijen erbij hun eigen voordeel in vinden.
➢ Schoolvb. is de Vrede v. Versailles toen het begin v/e revanche-oorlog al om de hoek loerde;
maar ook Osloakkoorden.
o Hoe moet e. vorst omgaan met eigen diplomaten? Hoe moeten ze t.o.v. elkaar worden geplaatst?
▪ Hoewel Guicciardini stelde dat openheid tss vorst en diplomaat e. absolute noodzakelijkheid is vond
Hotman dat het genuanceerder mocht: de vorst mag verhullen wat hij écht wilt, waarbij hij zijn
ambassadeur van een nog groter doel moet overtuigen, waarom?
➢ Deze ambassadeur als pion zal zijn uiterste best doen om dit ‘grotere doel’ te verkrijgen als
vals breekpunt met de tegenpartij: lukt dit – zoveel te beter – maar lukt het niet – en de
ambassadeur mindere eisen stellen – dan kan je als vorst nog steeds onderhandelen met de
tegenpartij om uw échte eis/punt te verkrijgen – in rekening houdend dat uw ambassadeur
in gratie afgenomen is.
(2) Staten als mediatoren/bemiddelaars in conflicten, want geeft staat in kwestie heel wat prestige om deze
diplomatieke akkoorden te beklinken (o.a. in Kath. landen vaak het Vaticaan), maar welke staten kiest men?
o Vaak kleine staten (o.a. Venetië, Savoye etc. omdat deze niet verdacht kunnen worden v. grote hegemonische
ambities
▪ Vandaag gaat men bv. vaak naar Zwitserland met Genève als internationale vrijhaven omdat het land
zich in de recente geschiedenis vaak afzijdig hield en dus geschikt is voor (vredes)onderhandelingen +
moeilijk in te nemen.
(3) Bespreking/idee over de ‘perfecte ambassadeur’: Wat zijn geschikte competenties? Hoe moet hij zich
gedragen? Maar in werkelijkheid niet zo’n ideaaltype… o.b.v. # criteria gekozen, nl. geloof, afkomst en
ontvangende land, en mate v. discretie, nl. het volgen v. waarden in het ontvangende land/hof (cf.
diplomatiek kwestie rond Franse wijn met Iraanse delegatie).
(4) Vorming v. diplomaten o.b.v. verfijnde opvoeding in meertaligheid, geschiedenis (zéker v. ontvangende
vorstenstaten en kennis v. dynastie) en begrip voor lokale gebruiken: diplomatieke fijngevoeligheid.
o Zijn clerici geschikt in diplomatiek verkeer? Yes, maar vooral periode voor 16de eeuw want voordeel v. één
Europese Christenheid + voordeel v. geen gezien (in theorie)… waarbij vorsten proberen beroep te doen op
biechtgeheim: clerici altijd goed geïnformeerd.
▪ Vaak Jezuïeten als diplomaten want hoogopgeleid en competente figuren
▪ Probleem? Aan wie zijn ze trouw? Aan uitgezonden land of aan de paus
o Zijn vrouwen geschikt? Yes, maar vaak onderbelicht. Ze waren vaak erg actief, want kunnen vanuit sociale
positie en context dingen verkrijgen, wat mannen vanuit hun cirkels niet kunnen.
▪ Denk aan echtgenotes v. diplomaten die instonden voor organisatie salons, discussiefora en diners.
,(5) Kanalen v. onderhandeling: waar vinden onderhandelingen plaats? In welke mate gaat men de vorst
inschakelen om onderhandelingen te voeren?
o Onderhandelingen veelal voor diplomaten weggelegd, want onderhandelingen door vorsten leiden niet altijd
tot grondig doordacht akkoord (cf. geboorterecht verzekert geen talent), persoonlijk afkeer v. elkaar en bracht
altijd risico’s met zich mee…
▪ (1) de onschendbaarheid v/d vorst pas veel later vastgelegd dan die v/e ambassadeur: het risico
bestond immers dat een vorst zou worden opgepakt wanneer hij grond v. ander land zou betreden,
dus bleef hij liever thuis.
▪ (2) Vorsten zijn ook niet per definitie intelligent: ze bekleden die functie omwille v. hun geboorte. Een
diplomaat die eigenhandig omhoogklimt zal vaker capabel zijn in zijn werk dan de vorst.
▪ (3) Persoonlijke relatie tss vorsten bemoeilijkten onderhandelingen: ze hadden vaak e. hekel aan
elkaar, zeker als de ene vorst machtiger waas dan de andere… zorgt voor spanningen, dus liet men dit
over aan ‘nuchtere’ diplomaten om incidenten te vermijden.
o Uitzondering ‘toppen’ in VMT op Fazanteneiland voor Vrede v/d Pyreneeën (1659), waar Lodewijk XIV en Filips
IV hun vrede onderling op ‘niemandsland’ beslechten t.v.v. Frankrijk: Lode mocht trouwen met Maria-
Theresa… begin v/d ban v. Europa rond Spaanse opvolgingskwestie.
(6) Grote vredescongressen (o.a. Münster, Utrecht, Rijswijk, Osnabrück etc.), maar auteurs niet altijd overtuigd
v/h nut en effectiviteit (o.a. Callière en Wiquefort): men bespreekt zogezegd het eventuele einde v/d oorlog
+ plaats waar de internationale pers hoogdagen beleeft (o.a. lekken in de kranten en worden dan ook druk
gelezen).
o Nut? Ja, want finale handtekening wordt ceremonieel op de vrede gezet, maar echte
kwesties/onderhandelingen worden er niet afgehandeld (cf. schilderijen)
(7) Verschillende rangen v. diplomaten: wie is in rangorde de belangrijkste diplomaat? Maar ook 17de-eeuwse
ambassades ook niet overschatten, want waren toen nog klein (o.a. enkel ambassadeur en echtgenote als
secretaris): pas tegen 18de eeuw uitgebreider.
o Ordinaris ambassadeur (of residerend amb.) is niet de hoogste, want handelt enkel de courante zaken af (o.a.
Spaans ambassadeur in Londen: incidentjes afhandelen (o.a. kapingskwesties Eng-SP, handelsconflicten,
zorgen voor belangen v. onderdanen v. zijn staat in vreemde staat + ook die v. zijn vorst)
▪ Belangrijk: moet zich zelfs ver houden v. binnenlandse zaken v/h land waar hij actief is, want leidt tot
incidenten/conflicten (o.a. Turkse ambassadeur in België die vanuit ambassade Turkse verkiezingen
promootte).
o Extra-ordinaris ambassadeur die de grote verdragen gaat afhandelen (ook vandaag: eerst Biden als president,
dan minister v. buitenlandse zaken en bijzondere gezanten met volmacht; in België de ‘gevolmachtigd
minister’ die grote verdragen kan afhandelen).
(8) Verplichting om ambassades te ontvangen (“legatierecht”), hetgeen behoort tot de plicht v/d vorst om de
belangen v. zijn onderdanen te beschermen: het ontvangen v. ambassadeurs uit den vreemde is dus
essentieel, waarbij vorst bijdraagt aan welzijn v. onderdanen als gevolg v/d garantie op goede internationale
betrekkingen.
o ‘Maar de vorst kan nog steeds beslissen’ (Grotius) of hij e. ambassadeur wil ontvangen… heeft tot enkele
incidenten geleden (o.a. 1660): Spanje verdenkt Vaticaan v. steun aan Frankrijk waardoor Madrid geen nuntius
meer wil ontvangen… echter werd datzelfde bericht pas veel later in Brussel – als 2de centrum v. Spaanse rijk –
ontvangen toen de nuntius al op weg was. Resultaat? Stond letterlijk aan de poort te wachten → vorst dus niet
verplicht om toe te zeggen!
(9) (!) Onschendbaarheid v. gezanten met tijd beschermd door recht v. eigen land… o.a. kwestie De Mendoza,
die als Spaans ambassadeur (1584; vooravond Armada) verdacht werd v. samenzwering met Engels
Katholiek (Throck Morton) tegen Lizzie.
o Resultaat? Throck opgepakt, ondervraagd en terechtgesteld, maar wat met Mendoza? Arresteren of niet?
Gentili zei neen, want als gezant in Engeland geniet hij onschendbaarheid, waardoor Mendoza uiteindelijk het
land uitgestuurd werd = eerste keer dat kwestie voor kwam, maar bestond al sinds Rom. periode, maar legati
niet altijd v. immuniteit gegarandeerd.
o Principe v. ‘extraterritorialiteit’, waarbij de gezant constant in bubbel v. eigen land zit overal waar hij komt: hij
is niet onderworpen aan recht v/h land waar hij verblijft.
▪ Na verloop v. tijd ook z’n woning, koets, koffer etc.
, (10) Diplomatie in het statensysteem en de overgang v. dynastieke staat naar 19de-eeuwse natiestaat, met 18de
eeuw als overgangsfase: staten bestaan sindsdien los v/d vorst waarbij persoonlijkheid v. vorsten op
buitenlands beleid minder groot wordt = ontstaan v. corpus aan diplomaten i.f.v. staat die eigen
identiteit/natie creëert met ‘wat werkelijk belangrijk is voor de staat.’
o Ontstaan v. principe balance of power (18de eeuw), waarbij één staat niet té machtig mag worden: de ene
staat mag de andere niet gaan domineren, hetgeen de Britse pol. tot vandaag zou gaan domineren.
▪ Ontstaanscontext bij Vrede v. Utrecht (1713) na Spaanse Successieoorlog (1701 – 1714) – zie kader.
▪ Vb. Congres v. Wenen en de verdeling v. Europa, maar ook probleem Rusland-Oekraïne, aangezien
NAVO te dicht komt en de balance zou omzwaaien… evt. mogelijke oplossing: Oekraïne verschaffen
Vrede v. Utrecht (1713) en de Balance of Power = De Vrede van Utrecht, die in 1713 werd gesloten, was
een reeks verdragen die een einde maakten aan de Spaanse Successieoorlog (1701-1714). Een van de belangrijke
gevolgen van de Vrede van Utrecht was de opkomst van het concept van de "Balance of Power" (Machtsbalans)
als een centraal principe in het Europese diplomatieke denken.
Dat een vrede tss de # landen niet mogelijk zou zijn zonder dat men een eervol einde voor de Franse koning zou
zorgen was universeel begrepen: e. vernederend vredesverdrag zou immers aan de oorlog geen werkelijk einde
maken.
Enkele redenen waarom de Vrede v. Utrecht het idee v/d Balance of power heeft doen ontstaan:
1) Territoriale herordening v. Europa, waarbij de belangrijkste veranderingen vooral de erkenning v/d Britse
overheersing op zee, de toekenning v/d Spaanse Nederlanden aan Oostenrijk en de overdracht v. bepaalde Spaanse
koloniën aan Groot-Brittannië.
2) Beperking v. machtsconcentraties en voorkomen dat één enkele staat té veel invloed zou krijgen. Dit door
herverdeling v. gebieden om zo kunstmatige machtsbalans te garanderen. Dit om toekomstige conflicten te
vermijden.
3) Internationale erkenning v/h beginsel na Vrede v. Utrecht, nl. algemeen toegepast als leidend principe in de
diplomatie naar de 18de en 19de eeuw.
met neutraal (Zwitsers) statuut dat evenwicht niet gaat verstoren (idem met België in 1914).
