Samenvatting Romeins Recht

Samenvatting Romeins recht

Hoofdstuk I – Uitwendige geschiedenis
Keizer Justinianus (527-565)
 Levensloop van Justinianus;
o Door de broer van zijn moeder, Justinus een generaal van het Romeinse leger,
werd de loopbaan van Justinianus bepaald -> toen heette hij nog Petrus
 518; Justinus wordt keizer en laat Justinianus naar Constantinopel
komen
o 521; Justinianus wordt consul, hij zag toen nog als voornaamste taak het
handhaven en verdedigen van de katholieke orthodoxie tegen o.a. ketterij
o 527; Justinianus wordt keizer en kreeg hiermee het imperium over het hele
Romeinse Rijk
 Echter door de val van het West-Romeinse Rijk was hij in feite alleen
keizer van het oostelijke deel
 Hij wilde echter beheersen wat hem toekwam en het Rijk herstellen ;
 Armis legibusque -> de wapens en de wetten
 De arma en de leges werden door het Latijn beheerst -> dit is
apart aangezien het gebied waar Justinianus keizer was over het
algemeen Grieks sprak
 Hij wilde niet alleen in iure (rechtens), maar ook de facto (in feite)
leiding geven aan het Romeinse Rijk
 Codex Justinianus (529); keizerlijke constituties verdeelt over 12 boeken, naar de wet
der Twaalf Tafelen
o Codex; een boek bestaande uit bij elkaar gebonden bladen, in die tijd hoefde er
nog niet per se iets juridisch op te staan
o Constituties; verordeningen van de keizer
o Oudere verzamelingen werden vaak gemaakt door particuliere personen
 Gregorianus (196-297) en Hermogenianus (291-295)
 Men spoorde toen het geldende keizerrecht op door de rechtsregel ‘lex
posterior derogat legi priori’ op te volgen
o Men maakte ooit onderscheid in leges generales (wetten) en rescripta
(beschikkingen)
 De rechter wilde vervolgens dat er alleen nog maar een beroep gedaan
kon worden op leges generales
 Dit kwam mede door het besluit uit de Codex Theodosianus om het leges
en het ius te verenigen
 438; vanaf 435 is men bezig geweest met het ordenen van de
juristengeschriften van 306-435 om deze vervolgens met de constituties
te verenigen per onderwerp
 Deze verkregen geen rechtskracht aan het imperium van
Theodosius maar aan die van de keizer die hem had
uitgevaardigd -> lex posterior derogat legi priori
 Codificerende element; exclusiviteit van de keizer aan de
verzameling Codicis Auctoritate -> niet opgenomen consituties
verliezen dus hun rechtskracht
o M.b.v. voornamelijk Tribonianus kon de codex van Justinianus in één jaar
gemaakt worden en was deze ook exclusief en verving hij eerdere codices
 Hij loste twee problemen op;
 De rechtsregels voor een enkel geval kregen rechtskracht
 Codex op chronologische volgorde waardoor binnen het boek
ook de lex posterior-regel gold

,  Nieuwe functie voor Tribonianus; quaestor sacri palatii -> minister van
wetgeving en justitie
 Digesten / Pandekten (533); geschriften van juristen uitgegeven als één constitutie
bestaande uit 50 boeken -> ius
o Onder leiding van Tribonianus werd het werk van Theodosius voortgezet in het
ordenen van de juristengeschriften
o Lex citandi (426); er mocht nu slechts nog geciteerd worden uit Papinianus,
Paulus, Ulpianus, Modestinus en Gaius.
 Anderen alleen gelding als ze werden geciteerd door één van deze vijf
 Bij verschillende meningen gold het volgende;
 Meerderheid over een juridisch vraagstuk kreeg gelding
 Staking van de stemmen dan gaf opinie van Papinianus de
doorslag en had hij geen opinie mocht de rechter zelf kiezen
 Gelding tot 533 toen de Digesten als één keizerlijke constitutie gelding
kreeg
 Toch is bij elk fragment de naam van de jurist erbij gezet als
eerbied naar hen toe, ook al moesten de leges geacht worden van
de keizer afkomstig te zijn
o Ongerijmde en anachronistische onderneming;
 Het volk kon het nieuwe wetboek niet lezen omdat het in een vreemde
taal was geschreven
 Het ius werd in feite afgeschaft en vervangen door de enige rechtsbron
die overbleef, de keizerlijke constituties
o Gevolgen van de inlijving van het ius in de leges;
 Optelregel van de lex citandi afgeschaft waardoor de Theodosiaanse
constitutie ook niet meer voorkwam
 Papinianus verloor zijn ereplaats
 Tegenstellingen (antinomiae) werden in de Digesten geacht niet
meer voor te komen -> verschillende meningen werden
geharmoniseerd
 Krachtens de lex posterior regel kregen de Digesten in zijn geheel
voorrang boven andere constituties
 Geen toepassing van de lex posterior-regel binnen de Digesten zelf -> om
tekstbederf te voorkomen werden een tweetal dingen verboden;
 Siglenverbod = geen afkortingen en cijfers in letters
uitgeschreven
 Geen verklarende aantekeningen (commentarii) bijschrijven
 Instituten / Elementen (533); leerboek voor eerstejaars rechtenstudenten gebaseerd op
het boek van Gaius, verdeeld over vier boeken naar de vier elementen
o Tribonianus heeft samen met de twee hoogleraren Theophilus en Dorotheus een
leerboek gemaakt met daarin de grondbeginselen van het Romeinse recht
o Het leerboek voor de cupida legum iuventus (de naar wetten begerige
jongelingschap) kregen op 30 december 533 kracht van wet als wetboek
 Codex repetitae praelectionis (herziene Codex) (534); na het instellen van de Digesten
en de Instituten bleek de Codex Justinianus verouderd
o Elke opgenomen constitutie behoudt haar eigen rechtskracht en rangorde, dus
ook zonder herziening hadden de Digesten door de lex posterior0regel voorrang
gehad en was de Lex citandi regel dus vervallen
 Novellen / Novellae post Codicem constitutiones (534); nieuwe keizerconstituties
o Na de dood van Justinianus grotendeels opgenomen in de particuliere
verzameling van Justinus II en Tiberius II

Slot

,  Basilca door keizer Leo de Wijze (900); zuiveringsoperatie na het verschijnen van
Griekse samenvattingen en Novellen o.g.v. de Codex
o De anakatharsis (zuivering) is goeddeels bereikt doordat elke titel in de zestig
boeken bestaat uit een Digestentitel + de overeenkomstige Codextitel(s) +
Novelle
o 1350; men ging een uittreksel van de Basilica gebruiken verdeeld in 6 boeken ->
Hexabiblos
 Deze bleef ook na verovering van het Oost-Romeinse rijk zijn gelding
behouden door de Turken
 Receptie van het Romeinse recht; in de 11e eeuw werd in West-Europa het Romeinse
recht opnieuw aangenomen als geldend (subsidiair) recht
o Samen met het canonieke recht werd dit het gemene recht -> ius commune
o Einde door het verschijnen van nationale codificaties

Hoofdstuk II – Procesrecht
Algemeen
 Procesrecht ook wel het recht der acties genoemd;
o Naar het Latijnse woord actio voor rechtsvordering
o Boek 4 van de Instituten van Gaius
o Iemand begint een proces zodat hij een voor hem gunstig vonnis kan krijgen, wat
hij ten uitvoer kan leggen
 Overheid past dan dwangmaatregelen toe gericht tegen de persoon of
het vermogen van de veroordeelde
 Wordt alleen toegepast bij een voldoende mate van waarschijnlijkheid ->
blijkt vaak uit de executoriale titel
 Ook al voldoet de veroordeelde vrijwillig toch is de overheid verplicht
mee te werken aan de tenuitvoerlegging en dient daarbij gebruik te
maken van haar ambtenaren (deurwaarders + praetor)

Soorten van tenuitvoerlegging
 Veroordelende / condemnatoire (condemnatio) vonnis (iudicatum); men werd eigenlijk
altijd veroordeeld tot het betalen van een geldsom
o Omnia iudicia pecuniaria sunt; alle processen zijn geldelijk
 Als iemand een goed terugeiste werd deze eis dus omgezet in een
geldsom, wat gebeurde naar schatting van de waarde -> litis aestimatio
 Parate executie; tenuitvoerlegging van de overheid zonder executoriale titel
o In de Romeinse tijd deed de praetor dit indien de gedaagde niet ten processe
verscheen
o Bijv. nu is dat; pandrecht en hypotheekrecht (art. 3:248 en 3:268 BW)
 Eigenrichting; men verschaft zelf recht, waarbij de overheid dus niet van pas komt
o Eigenrichting werd in de Digesten verboden door Marcus Aurelius, echter was
het in sommige gevallen wel toegestaan;
 Bijv. iemand neemt een goed terug van degene die het van hem gestolen
heeft, indien de bezitter / dief zich beroept op bezitsbescherming kan de
ander zich zelf het recht verschaffen door zich te beroepen op vi aut clam
-> verkregen met geweld of op heimelijke wijze

Drie vormen van proces
 Stelsel der wettelijke acties (boerenstaat) -> werd pas grotendeels afgeschaft toen Rome
politiek en economische een wereldmacht was (Keizer Augustus)
o Het geding d.m.v. de wettelijke actie (per legis actionem); geding in twee fases
 Eerste fase in iure ten overstaan van een overheidsmagistraat (sinds 367
v. Chr. De praetor)

,  Men werd hier bijgestaan door iurisconsultus
 Partijen zeiden in deze fase enkele formele spreuken op, waarbij
ze rituele handelingen verrichten -> deze handelingen waren
voornamelijk omschreven in de Wet der Twaalf Tafelen
 Werden de spreuken niet goed uitgesproken -> men
verliest proces
 Werden de spreuken goed uitgesproken ->magistraat
bezegelde dit met het uitspreken van één van de drie
heilige woorden (do / dico / addico)
 Tweede fase in iudicio voor de rechter -> dit was een iudex privatus en
dus geen beroepsrechter
 Nu zou dat arbitrage zijn wat volgt uit art. 1020 Rv; ofwel
compromis ofwel arbitraal beding
 Men werd hier bijgestaan door de orator
 Won men een zaak voor de rechter moest men weer met een
wettelijke actie aanvangen om deze ten uitvoer te leggen ->
zonder opnieuw een tweede fase
o De tenuitvoerlegging van de wettelijke actie; personele executie
 Manus iniectio (handoplegging); de schuldenaar was machteloos
geworden nu de schuldeiser de hand op de schouder kan leggen
 Door een wettelijke actie ten overstaan van het magistraat
wanneer de schuldenaar niet nakwam en de executoriale titel ten
uitvoer gelegd moet worden
 Men bond (ligare) zich in de Romeinse tijd letterlijk aan de verbintenis
(obligatio), dit boeien door de schuldeiser was slechts geoorloofd o.g.v.
executoriale titel
 Men kon de schuldenaar nu ook echt boeien en in zijn kelder
opsluiten
 Als na 3 weken nog niemand het vonnis van de schuldenaar
had voldaan
 Formulastelsel (wereldrijk) -> nog enige burgerlijke vrijheid
o Overgang van wettelijke actie naar formulaproces;
 Leges Iuliae iudiciariae; afschaffing van de wettelijke acties door deze
wetten van Julius
 Het nieuwe formulaproces berustte ook op de wet en is dus ook wel het
wettelijke geding genoemd – iudicium legitimum
 Slechts de algemene voorwaarden waaraan het proces moest
voldoen, wilde het een wettelijke proces zijn
 De drie voorwaarden (die voldoende waren);
 De partijen moesten Romeins burger zijn -> een lex bond immers
slechts Romeinse burgers
 Proces moest plaatsvinden in de stad Rome
 Het vonnis moest gewezen worden door één rechter en binnen
anderhalf jaar nadat het geschil aan hem was voorgelegd
 Verhouding tussen de lex en het imperium;
 Lex kon een inbreuk maken op het imperium
 Praetor had echter de bevoegdheid op grond van zijn imperium
wetten corrigeren wanneer zij onbillijk waren of regels in het
leven roepen als de wet daarin niet voldeed
 Processen die liepen bij de praetor bleven slechts gelden ten tijde
van het imperium van de praetor, dus voor één jaar
o Het formula- / normale proces; iudicium ordinarium