Detentierecht Samenvatting
College 1 – dinsdag 27 januari (week 5) prof. Mr. F.W. Bleichrodt –
Inleiding detentierecht; geschiedenis van de vrijheidsstraf en positie in het
sanctierecht.
Literatuur:
Boek: Hoofdstuk 1, 2, 3, 12
Hoofdstuk 1
Inleiding en ontwikkelingen
Cesare Beccaria keerde zich in zijn traktaat tegen wrede praktijken en het
betrekkelijk willekeurige en weinig rationele proces van straftoemeting
onder het 'Ancien Regime'. Het traktaat vormt een pleidooi voor een
strafrechtspleging die op rationele beginselen, zoals het
gelijkheidsbeginsel, het legaliteitsbeginsel en de beginselen van
proportionaliteit en subsidiariteit, is gebaseerd. De straftoemetingsvrijheid
zou de rechter moeten worden ontnomen doordat hij per delict al vooraf
de straffen diende te bepalen. Beccaria's ideeën kon men terugzien in de
wetboeken eind 18e en 19e eeuw. (idealen van de verlichting).
Nederland kreeg in 1809 een crimineel wetboek voor het Koningrijk
Holland. De Nederlandse rechter kreeg echter wel een ruime mate van
straftoemetingsvrijheid. Wel kende het twee doodstraffen, vier
schavotstraffen, gevangenisstraf (max 20 jaar), verbanning, geldboete,
verklaring van eerloosheid, verklaring van onbekwaamheid en de
vervallenverklaring van ambten, posten of bedieningen.
In 1811 werd de Franse Code Penal ook in Nederland van kracht. De
straftoemetingsvrijheid van de rechter nam hiermee af. De doodstraf bleef
gehandhaafd en er waren onterende straffen die los dan wel gekoppeld
aan een andere straf konden worden opgelegd. Dit wetboek bleef van
kracht tot 1886.
In de loop van de 19 e eeuw voltrokken zich ontwikkelingen die voor de
vormgeving van het huidige strafstelsel bepalend zijn geweest. Geleidelijk
maakte het lichaam van de veroordeelde als object van bestraffing plaats
voor diens vrijheid. De tenuitvoerlegging van de straffen onttrok zich
bovendien steeds meer aan het publiek. De doodstraf hield op te bestaan.
Vrijheidsbeneming werd de belangrijkste strafsoort.
De situatie in de tuchthuizen was echter ook niet geweldig.
Vrijheidsbeneming was eerder middel dan doel: het verblijf werd vooral
dienstbaar gemaakt aan disciplinering van de veroordeelde.
Gedetineerden gaven elkaar niet alleen besmettelijke ziekten door, maar
ook criminele gewoonten. Hierdoor ontstond er een voorkeur voor een
stelsel van eenzame opsluiting. De gevangene zou dan de mogelijkheid
krijgen tot inkeer. Het accent in de bestraffing verschoof hier van lichaam
,naar de innerlijke mens ofwel de ziel. (miskennen van het sociale karakter
van de mens).
Reactie hierop alternatief stelsel: het Auburn-stelsel: gedetineerden
werden gedurende de nacht afgezonderd, maar overdag aten ze samen,
werkten en luchtten ze samen. Daarbij gold een zwijgplicht.
Een derde gevangenisstelsel: Ierse of progressieve gevangenisstelsel
ging uit van een puntensysteem waarin de gedetineerde meer graden van
vrijheid kon verdienen.
1840: cellulaire stelsel voordeel dat het de criminele besmetting als
gevolg van de tenuitvoerlegging in gemeenschap kon voorkomen en de
veroordeelde tot zelfinkeer zou kunnen brengen.
Sanctiestelsel 1881. Kenmerken:
1. Relatief mild
2. Overzichtelijk
3. Met een centrale rol voor de vrijheidsstraf
4. Een nadruk op straffen en niet op maatregelen
5. Een belangrijke rol voor de strafrechter (straftoemetingsvrijheid)
Theoretische achtergronden:
- (neo-)klassieke strafrechtvaardigingsgronden sociaal contract als
basis voor de theorie van het straffen. Vrijheid van de individuele burger is
het uitgangspunt. Het stond in het teken van preventie. Wordt ook wel
relatieve strafrechtstheorie genoemd: de grondslag van en de
rechtvaardiging voor het straffen wordt gezocht in het te verwachten
toekomstig effect ervan. Een straf kan een middel zijn tot beïnvloeding
van het gedrag van burgers.
- de moderne richting Gedachte dat het noodzakelijk is de samenleving
te beveiligen. Er werd meer gedacht vanuit de wetenschap. De nadruk lag
op de doelmatigheid van strafrechtspleging. Er werd onderscheid gemaakt
tussen verschillende categorieën daders. Er waren gelegenheids- en
gewoontemisdadigers.
Ontwikkeling van het sanctiestelsel vanaf 1900
- 1905: sanctiestelsel voor jeugdigen
- 1915: invoering van de voorwaardelijke veroordeling in het
volwassenenstrafrecht
- 1925: reclassering kreeg een wettelijke taak op het gebied van de
voorlichtingsrapportage
- 1925 en 1928: ontwikkeling van de maatregel als tweede spoor in ons
sanctiestelsel (TBR)
- begin jaren 30: tegenbeweging: autoritaire beweging.
- 1953: Beginselenwet gevangeniswezen werd ingevoerd. Sterke
gerichtheid op de persoon van de dader (Utrechtse school).
- 1977: apart klachtrecht voor gedetineerden.
- 1983: maatregel van ontneming van het wederrechtelijk verkregen
, voordeel werd van economisch strafrecht overgeheveld naar het
commune strafrecht.
Kenmerken sanctiestelsel 1881, gelden ze nog in 2013?
1. Relatief mild? de tenuitvoerlegging van de vrijheidsstraf is in de loop
van de tijd ontegenzeglijk milder geworden. De mogelijkheden van de
rechter om lichtere straffen dan de vrijheidsstraf op te leggen zijn ook
sterk toegenomen. In algemene zin zal het sanctiestelsel anno 2013 een
milder karakter kennen dan dat van 1881. Echter ons huidige
sanctiestelsel kent ook ingrijpende sancties (levenslang en tbs).
2. Afgenomen overzichtelijkheid Het aantal sancties is sinds 1881
uitgebreid. De vergelijkbaarheid van de straftoemeting is ook onder druk
komen te staan door de toegenomen cumulatiemogelijkheden.
3. Vrijheidsstraf verliest positie als centrale straf In de loop van de
twintigste eeuw heeft de vrijheidsstraf haar centrale positie in het
sanctiestelsel moeten afstaan. Thans kan de rechter voor elk feit tot
geldboete veroordelen. Ook de invoering van de werkstraf maakt het voor
de rechter eenvoudiger een andere straf op te leggen dan de
onvoorwaardelijke vrijheidsstraf. Cellulaire tenuitvoerlegging werd steeds
meer uitzondering.
4. Van eensporig naar tweesporig Naast de straffen kwamen de
beveiligingsmaatregelen, die hun grondslag niet zozeer vonden in de
vergelding van verwijtbaar begaan onrecht, maar in het gevaar waarvoor
wordt gevreesd. In de laatste decennia van de vorige eeuw ontwikkelde
zich een tweede pijler binnen dit spoor van de maatregelen: de op herstel
gerichte maatregel.
5. Het strafmonopolie van de strafrechter doorbroken De vrijheid van
het rechterlijk oordeel is in de loop van de twintigste eeuw sterk
toegenomen, onder meer door de uitbreiding van het aantal sancties, de
mogelijkheden van de voorwaardelijke veroordeling, de toegenomen
mogelijkheden sancties met elkaar te combineren en de verhoging van
strafmaxima. Het vertrouwen in de rechterlijke oordeelsvorming is minder
vanzelfsprekend geworden. De positie van de strafrechter is om twee
redenen minder prominent geworden. Ten eerste worden steeds meer
zaken door het openbaar ministerie afgedaan en daarnaast kiest de
wetgever steeds vaker voor afdoening via het bestuursrechtelijk traject.
Ten tweede heeft de rechter nauwelijks invloed op de wijze waarop een
straf wordt ten uitvoer gelegd.
Hoofdstuk 2
Inleiding
Sancties zijn in de kern te beschouwen als reacties op normschendingen.
Het strafrechtelijk sanctiestelsel is in wezen negatief van aard: het
voorziet niet in beloningen voor normconform gedrag, maar bevat een
regeling van reacties op normschendingen.
Legaliteit en bronnen van het sanctierecht
nulla poena sine lege het toepassen van een straf dient gebaseerd te
College 1 – dinsdag 27 januari (week 5) prof. Mr. F.W. Bleichrodt –
Inleiding detentierecht; geschiedenis van de vrijheidsstraf en positie in het
sanctierecht.
Literatuur:
Boek: Hoofdstuk 1, 2, 3, 12
Hoofdstuk 1
Inleiding en ontwikkelingen
Cesare Beccaria keerde zich in zijn traktaat tegen wrede praktijken en het
betrekkelijk willekeurige en weinig rationele proces van straftoemeting
onder het 'Ancien Regime'. Het traktaat vormt een pleidooi voor een
strafrechtspleging die op rationele beginselen, zoals het
gelijkheidsbeginsel, het legaliteitsbeginsel en de beginselen van
proportionaliteit en subsidiariteit, is gebaseerd. De straftoemetingsvrijheid
zou de rechter moeten worden ontnomen doordat hij per delict al vooraf
de straffen diende te bepalen. Beccaria's ideeën kon men terugzien in de
wetboeken eind 18e en 19e eeuw. (idealen van de verlichting).
Nederland kreeg in 1809 een crimineel wetboek voor het Koningrijk
Holland. De Nederlandse rechter kreeg echter wel een ruime mate van
straftoemetingsvrijheid. Wel kende het twee doodstraffen, vier
schavotstraffen, gevangenisstraf (max 20 jaar), verbanning, geldboete,
verklaring van eerloosheid, verklaring van onbekwaamheid en de
vervallenverklaring van ambten, posten of bedieningen.
In 1811 werd de Franse Code Penal ook in Nederland van kracht. De
straftoemetingsvrijheid van de rechter nam hiermee af. De doodstraf bleef
gehandhaafd en er waren onterende straffen die los dan wel gekoppeld
aan een andere straf konden worden opgelegd. Dit wetboek bleef van
kracht tot 1886.
In de loop van de 19 e eeuw voltrokken zich ontwikkelingen die voor de
vormgeving van het huidige strafstelsel bepalend zijn geweest. Geleidelijk
maakte het lichaam van de veroordeelde als object van bestraffing plaats
voor diens vrijheid. De tenuitvoerlegging van de straffen onttrok zich
bovendien steeds meer aan het publiek. De doodstraf hield op te bestaan.
Vrijheidsbeneming werd de belangrijkste strafsoort.
De situatie in de tuchthuizen was echter ook niet geweldig.
Vrijheidsbeneming was eerder middel dan doel: het verblijf werd vooral
dienstbaar gemaakt aan disciplinering van de veroordeelde.
Gedetineerden gaven elkaar niet alleen besmettelijke ziekten door, maar
ook criminele gewoonten. Hierdoor ontstond er een voorkeur voor een
stelsel van eenzame opsluiting. De gevangene zou dan de mogelijkheid
krijgen tot inkeer. Het accent in de bestraffing verschoof hier van lichaam
,naar de innerlijke mens ofwel de ziel. (miskennen van het sociale karakter
van de mens).
Reactie hierop alternatief stelsel: het Auburn-stelsel: gedetineerden
werden gedurende de nacht afgezonderd, maar overdag aten ze samen,
werkten en luchtten ze samen. Daarbij gold een zwijgplicht.
Een derde gevangenisstelsel: Ierse of progressieve gevangenisstelsel
ging uit van een puntensysteem waarin de gedetineerde meer graden van
vrijheid kon verdienen.
1840: cellulaire stelsel voordeel dat het de criminele besmetting als
gevolg van de tenuitvoerlegging in gemeenschap kon voorkomen en de
veroordeelde tot zelfinkeer zou kunnen brengen.
Sanctiestelsel 1881. Kenmerken:
1. Relatief mild
2. Overzichtelijk
3. Met een centrale rol voor de vrijheidsstraf
4. Een nadruk op straffen en niet op maatregelen
5. Een belangrijke rol voor de strafrechter (straftoemetingsvrijheid)
Theoretische achtergronden:
- (neo-)klassieke strafrechtvaardigingsgronden sociaal contract als
basis voor de theorie van het straffen. Vrijheid van de individuele burger is
het uitgangspunt. Het stond in het teken van preventie. Wordt ook wel
relatieve strafrechtstheorie genoemd: de grondslag van en de
rechtvaardiging voor het straffen wordt gezocht in het te verwachten
toekomstig effect ervan. Een straf kan een middel zijn tot beïnvloeding
van het gedrag van burgers.
- de moderne richting Gedachte dat het noodzakelijk is de samenleving
te beveiligen. Er werd meer gedacht vanuit de wetenschap. De nadruk lag
op de doelmatigheid van strafrechtspleging. Er werd onderscheid gemaakt
tussen verschillende categorieën daders. Er waren gelegenheids- en
gewoontemisdadigers.
Ontwikkeling van het sanctiestelsel vanaf 1900
- 1905: sanctiestelsel voor jeugdigen
- 1915: invoering van de voorwaardelijke veroordeling in het
volwassenenstrafrecht
- 1925: reclassering kreeg een wettelijke taak op het gebied van de
voorlichtingsrapportage
- 1925 en 1928: ontwikkeling van de maatregel als tweede spoor in ons
sanctiestelsel (TBR)
- begin jaren 30: tegenbeweging: autoritaire beweging.
- 1953: Beginselenwet gevangeniswezen werd ingevoerd. Sterke
gerichtheid op de persoon van de dader (Utrechtse school).
- 1977: apart klachtrecht voor gedetineerden.
- 1983: maatregel van ontneming van het wederrechtelijk verkregen
, voordeel werd van economisch strafrecht overgeheveld naar het
commune strafrecht.
Kenmerken sanctiestelsel 1881, gelden ze nog in 2013?
1. Relatief mild? de tenuitvoerlegging van de vrijheidsstraf is in de loop
van de tijd ontegenzeglijk milder geworden. De mogelijkheden van de
rechter om lichtere straffen dan de vrijheidsstraf op te leggen zijn ook
sterk toegenomen. In algemene zin zal het sanctiestelsel anno 2013 een
milder karakter kennen dan dat van 1881. Echter ons huidige
sanctiestelsel kent ook ingrijpende sancties (levenslang en tbs).
2. Afgenomen overzichtelijkheid Het aantal sancties is sinds 1881
uitgebreid. De vergelijkbaarheid van de straftoemeting is ook onder druk
komen te staan door de toegenomen cumulatiemogelijkheden.
3. Vrijheidsstraf verliest positie als centrale straf In de loop van de
twintigste eeuw heeft de vrijheidsstraf haar centrale positie in het
sanctiestelsel moeten afstaan. Thans kan de rechter voor elk feit tot
geldboete veroordelen. Ook de invoering van de werkstraf maakt het voor
de rechter eenvoudiger een andere straf op te leggen dan de
onvoorwaardelijke vrijheidsstraf. Cellulaire tenuitvoerlegging werd steeds
meer uitzondering.
4. Van eensporig naar tweesporig Naast de straffen kwamen de
beveiligingsmaatregelen, die hun grondslag niet zozeer vonden in de
vergelding van verwijtbaar begaan onrecht, maar in het gevaar waarvoor
wordt gevreesd. In de laatste decennia van de vorige eeuw ontwikkelde
zich een tweede pijler binnen dit spoor van de maatregelen: de op herstel
gerichte maatregel.
5. Het strafmonopolie van de strafrechter doorbroken De vrijheid van
het rechterlijk oordeel is in de loop van de twintigste eeuw sterk
toegenomen, onder meer door de uitbreiding van het aantal sancties, de
mogelijkheden van de voorwaardelijke veroordeling, de toegenomen
mogelijkheden sancties met elkaar te combineren en de verhoging van
strafmaxima. Het vertrouwen in de rechterlijke oordeelsvorming is minder
vanzelfsprekend geworden. De positie van de strafrechter is om twee
redenen minder prominent geworden. Ten eerste worden steeds meer
zaken door het openbaar ministerie afgedaan en daarnaast kiest de
wetgever steeds vaker voor afdoening via het bestuursrechtelijk traject.
Ten tweede heeft de rechter nauwelijks invloed op de wijze waarop een
straf wordt ten uitvoer gelegd.
Hoofdstuk 2
Inleiding
Sancties zijn in de kern te beschouwen als reacties op normschendingen.
Het strafrechtelijk sanctiestelsel is in wezen negatief van aard: het
voorziet niet in beloningen voor normconform gedrag, maar bevat een
regeling van reacties op normschendingen.
Legaliteit en bronnen van het sanctierecht
nulla poena sine lege het toepassen van een straf dient gebaseerd te
