Samenvatting Biologie VWO 6 Thema 4: Afweer (Biologie voor jou)

Hoofdstuk 4: Afweer
§4.1 Bescherming
Het dekweefsel van de huid, de longen en de darmen scheiden het inwendig en uitwendig milieu.
Inwendig milieu: kan alleen worden bereikt door een celmembraan te passeren.
Uitwendig milieu: het maag-darmkanaal.

Lichaamsvreemd: stoffen/cellen die niet in je lichaam thuishoren  afweersysteem/immuunsysteem
beschermt je hiertegen.
Lichaamseigen: stoffen/cellen die door je lichaam worden gemaakt of onderdeel zijn van je lichaam.
Het afweersysteem/immuunsysteem controleren lichaamsvreemd/lichaamseigen stoffen.

Infectie: het binnendringen van pathogenen (ziekteverwekkers) in je lichaam.
Soorten ziekteverwekkers (andere organismen):
 Bacteriën, schimmels en dieren: ziekteverschijnselen door giftige stoffen (toxinen) die ze afgeven.
 Schimmels infecteren meestal alleen de huid en luchtwegen.
 Bacteriën, virussen en eencellige dieren dringen meestal het hele lichaam.

Virus (eiwitmantel met stukje DNA/RNA) bindt aan de receptoren van de gastheercel 
virus-DNA/virus-RNA komt terecht in het cytoplasma van de gastheercel  vermenigvuldiging van
het virus  reproductiesysteem van de cel wordt door het virus overgenomen  virusinfectie/virale
infectie

Virussen kunnen:
- Cellen doden/beschadigen door de afgifte van eiwit verterende enzymen.
- De geïnfecteerde cellen toxinen laten produceren  de cel raak beschadigd/sterft.
 De hoeveelheid schade die een virus veroorzaakt, hangt af van het vermogen van het
geïnfecteerde weefsel om te herstellen.

De eerste verdedigingslinie bij afweer: de huid en de slijmvliezen
Mechanische afweer: afweer met behulp van fysieke aanpassingen.
 Huid met dode cellen aan het oppervlak zorgen ervoor dat schadelijke stoffen moeilijker
binnendringen.
 Slijmvliezen vangen ziekteverwekkers op en houden ze tegen (neus, luchtwegen, verteringsstelsel,
uitscheidingsstelsel en voortplantingsstelsel).
Chemische afweer: het gebruik van stoffen om indringers buiten te houden (bacteriën huid en
darmen).
 Maagsap: door lage pH worden ziekteverwekkers gedood.
 Zweet en olie op de huid: door lage pH kunnen veel schadelijke bacteriën er niet op groeien.
Melanocyten (in de kiemlaag van de huid): produceren pigment (melanine, dat wordt gestimuleerd
door blootstelling van de huid aan zonlicht) dat bescherming geeft tegen uv-straling. Deze geven ze
af aan nabijgelegen opperhuidcellen via hun uitlopers.

§4.2 Afweer
Lymfoïde organen (belangrijke organen immuunsysteem):
- het beenmerg, de thymus (een klier boven in de borstholte), de milt en de lymfeknopen;
- functie: opslag en het transport van witte bloedcellen;

Uit stamcellen in het rode beenmerg ontstaan verschillende typen witte bloedcellen (komen in het
bloed terecht waar ze lichaamsvreemde virussen en bacteriën herkennen en bestrijden):
- Fagocyten (aangeboren afweer)

, - Lymfocyten (verworven afweer)

Aangeboren afweer (aspecifieke afweer):
- gericht tegen vele verschillende ziekteverwekkers (bacteriën en lichaamsvreemde stoffen);
- wordt bij infectie snel geactiveerd als eerste afweer;
- komt voor bij alle dieren en planten.

Fagocytose (aangeboren afweer): insluiting en vertering
van ziekteverwekkers door fagocyten (granulocyten en
monocyten; kunnen de wand van een haarvat passeren).
 Granulocyten: reageert binnen enkele minuten op
binnendringende ziekteverwekkers door ze te
fagocyteren, waardoor het onschadelijk wordt.
- Gaat na de fagocytose meestal ten gronde
- Werking: in de granulocyten smelten lysomen samen
met het blaasje waarin de bacterie is ingesloten 
enzymen uit de lysomen doden de bacterie  granulocyt gaat (meestal) dood.
 Monocyten: type fagocyt dat zich kan ontwikkelen tot macrofaag of dendritische cel.
- Het wordt in het beenmerg gemaakt  een deel wordt in de milt opgeslagen en een andere deel
gaat via de bloedbaan naar de weefsels  als het in de weefselvloeistof komt, verandert het van
vorm  het wordt een macrofaag.
- Macrofaag (grote eter): kan meerdere ziekteverwekkers vernietigen, doordat hij niet te gronde gaat
na de fagocytose. Ze verplaatsen zich door het hele lichaam.
- Dendritische cel: komt vooral voor in de huid en de slijmvliezen (ziekteverwekkers kunnen daar
binnendringen) en heeft een vergelijkbare vorm met dendrieten in het zenuwstelsel.
- Koorts (kan door macrofagen worden veroorzaakt): verhoogde lichaamstempratuur versnelt de
afweerreacties in het lichaam.
 Macrofagen scheiden cytokinen af, die de normwaarde voor de lichaamstempratuur verhogen, in
reactie op een ziekteverwekker.
Mediatoren: eiwitten met een regulerende functie  cytokinen
- Antibiotica versterken tijdelijk de afweer van het lichaam  alleen tegen bacteriële infecties.
 Nadeel: bacteriën kunnen er ongevoelig voor worden.

Antigeen: molecuul dat het immuunsysteem kan
activeren.
 grote moleculen, meestal eiwitten;
 zijn oplosbaar of bevinden zich op het
celmembraan/eiwitmantel van een virus;
 ziekteverwekker dringt het lichaam binnen 
macrofaag herkent deze aan zijn antigenen  macrofaag
fagocyteert de ziekteverwekker  antigenen binden zich
aan receptoren in het cytoplasma van de macrofaag 
receptoren met antigenen worden naar de buitenkant van het celmembraan van de macrofaag
getransporteerd  antigeen-presterende cel (APC)
 worden herkend door receptoren, nadat ze zijn gebonden aan een MHC-receptoreiwit.

Verworven afweer (ontwikkel je gedurende je hele leven, specifieke afweer):
- gericht tegen één type ziekteverwekker (lichaamsvreemde cellen en stoffen, bacteriën en
virussen);
- komt langzaam op gang;
- alleen bij gewervelde dieren;