FILOSOFIE
Probleemstelling: hoe kunnen we kritisch staan tegenover de
heersende narratieven van gevaarbeheersing?
- de moderniteit is een verderzetting vh waarheidsdenken van de filosofie.
We moeten het waarheidsdenken bekritiseren
- om dit waarheidsdenken te bekritiseren gebruiken we Nietsche en
Hannah Arendt
- Je kan pas begrijpen dat de mens het fundament van de waarheid is
Hoofdstuk 1
1.Veiligheidsbegeerte en het probleem van de Westerse filosofie.
Omdat onze hedendaagse veiligheidsbegeerte een gevolg is van de filosofie zélf, gaan we eerste na
wat we begrijpen onder ‘veiligheidsbegeerte’. Daarna moeten we uitleggen wat precies ‘filosofie’ is.
Eens de filosofische vraag en zijn begrippen zijn uiteengezet, zal duidelijk worden gemaakt dat de
‘Westerse filosofie’ noodzakelijk te begrijpen is uit haar geschiedenis. Westers filosofie is te begrijpen
als een waarheidsdenken. Een van de gevolgen op dit waarheidsdenken is een verlangen naar een
absoluut (ware) veilige samenleving.
1.1 Wat is veiligheidsbegeerte?
Willen we onze hedendaagse blik op veiligheid begrijpen, schetsen we eerst de situatie zoals deze
zich vandaag aan ons voor doet. We schetsen wat het betekent dat we vandaag in een
risicomaatschappij leven, dat we een constante drang tot gevaarbeheersing hebben en dat hieruit
een veiligheidsbegeerte ontstaat. De hedendaagse smalle veiligheidsbegeerte zal ons dwingen
vragen te stellen over onze verworven moderne vrijheid.
De moderne samenleving wordt sterk beheerst door een veiligheidsbegeerte — een diepgeworteld
verlangen naar controle en bescherming tegen risico’s. Zowel op individueel als op politiek niveau is
veiligheid de centrale doelstelling geworden. We leven in een risicomaatschappij waarin we
voortdurend bedreigingen ervaren (zoals klimaat, pandemieën, geweld), en daarop reageren met
steeds verfijndere technologieën en controlemechanismen. De overheid functioneert hierbij als
crisismanager, terwijl de burger vooral regels volgt in ruil voor bescherming en vrijheid om zijn
behoeften uit te leven.
Deze benadering van veiligheid is kortzichtig en technisch van aard — wat in de tekst smalle
veiligheidsbegeerte genoemd wordt. Het impliceert dat elk gevaar onmiddellijk technisch oplosbaar
is, met controle als hoogste waarde. Filosofen en schrijvers, zoals Albert Camus, H.G. Wells en Franz
Kafka, tonen echter aan dat deze focus leidt tot het verlies van vrijheid, menselijkheid en zinvolle
betrokkenheid op de wereld.
, Camus benadrukt dat mensen, ook in tijden van angst en crisis, nog steeds vrij zijn om
richting en betekenis te geven aan hun leven.
Wells toont in The Time Machine hoe mensen die zich volledig laten verzorgen door
technologie uiteindelijk hun kracht en politieke autonomie verliezen.
Kafka beeldt in Het hol een mens uit die volledig in de ban is van zijn eigen angst en obsessie
voor veiligheid, met vervreemding en isolatie tot gevolg.
De tekst bekritiseert de moderne overtuiging dat veiligheid puur technisch maakbaar is. Deze
overtuiging stamt uit het moderne denken, dat brak met klassieke en middeleeuwse visies waarin
andere betekeniskaders centraal stonden. De cursus wil daarom deze andere kaders opnieuw
onderzoeken, o.a. via de filosofie van Hannah Arendt, om tot een bredere, meer menswaardige visie
op veiligheid te komen — een visie die niet alleen gericht is op beheersing, maar ook op betekenis,
vrijheid en verantwoordelijkheid.
Kernpunten:
Veiligheid is centraal in onze samenleving, maar vaak te technisch en kortzichtig benaderd.
De smalle veiligheidsbegeerte verengt mens-zijn tot angst en overlevingsdrang.
Literatuur en filosofie tonen dat deze benadering vrijheid, menselijkheid en zinvol
samenleven bedreigt.
De cursus wil de dominante maakbaarheidsgedachte bekritiseren en oude denkkaders
opnieuw activeren via o.a. Arendts visie op het actieve leven (vita activa).
1.2 Wat is filosofie?
Willen we kritisch nadenken over onze hedendaagse veiligheidsbegeerte dan moeten we eerst
begrijpen wat kritisch of filosofisch nadenken is. We moeten dus eerst bepalen wat filosofie is. De
filosofie kent een zeer typische vraagstelling: nl. de vraag naar datgene wat we als vanzelfsprekend
aannemen, naar dat wat we menen te kennen. Dit laat ons zien hoe belangrijk het is om de dingen
die we willen bespreken, zoals ‘veiligheid’, eerst goed te definiëren. Een goed begrip van de dingen
om tot een goede definitie te komen, loopt altijd langs de geschiedenis van dat begrip. Een historisch
bewustzijn is dan ook noodzakelijk om tot kritisch denken te komen. Kritisch denken veronderstelt
ook altijd een punt van waaruit het denken start: dit punt is een grond, een fundament. We
eindigen dit deel dan ook met een schets van wat een ‘fundament’ nu eigenlijk is.
1.2.1 Aard van de filosofische vraagstelling
1.2.1.1 Wie is ‘de mens’? Wat is ‘veiligheid’?
Veiligheid is vandaag uitgegroeid tot een bloeiende sector en een vast onderdeel van ons dagelijks
leven. Overal worden we geconfronteerd met risico’s en dreigingen zoals natuurrampen, virussen,
terreur, fraude, en milieuvervuiling. Hierdoor lijkt het alsof we continu met veiligheid bezig moeten
zijn en alle risico’s uit onze wereld willen uitsluiten. Deze focus op veiligheid is uitgegroeid tot een
ware politieke obsessie.
,Maar onder de vraag naar veiligheid schuilt een diepere, fundamentele vraag: wie is de mens?
Waarom kiest de mens ervoor om controle en beheersing boven vrijheid te stellen? Deze vraag lijkt
vanzelfsprekend, maar de geschiedenis van het denken toont dat er talloze antwoorden op gegeven
zijn. In elk sociaal of politiek probleem – en dus ook in elk veiligheidsvraagstuk – weerklinkt steeds
deze vraag naar de mens.
Daarom is het essentieel dat een opleiding in Maatschappelijke Veiligheid (en bij uitbreiding elke
sociale opleiding) vertrekt van een filosofische reflectie over wat de mens eigenlijk is. Want zonder
deze basisvraag kan men veiligheid nooit ten gronde begrijpen.
Kernpunten:
Veiligheid is alomtegenwoordig en lijkt vanzelfsprekend geworden.
Er is een politieke en maatschappelijke obsessie ontstaan om risico’s uit te schakelen.
Maar de vraag naar veiligheid is onlosmakelijk verbonden met de vraag: Wat is de mens?
Deze fundamentele, filosofische vraag is essentieel binnen elke sociaal-maatschappelijke
opleiding.
1.2.1.2 De vraag naar het gekende
Filosofische vragen richten zich vaak op wat we denken al te kennen, zoals de mens zelf. Ze lijken op
het eerste gezicht overbodig of abstract, maar juist dat maakt ze typisch wijsgerig. Filosofie stelt zich
twee kernvragen:
1. Kennen we het gekende wel écht, en wat betekent die kennis?
2. is datgene wat we denken te kennen eigenlijk echt?
Filosofie vertrekt vanuit verwondering – een bijna kinderlijke verbazing die voortdurend vraagt: Wat
is dit? In tegenstelling tot wetenschappen, die snel duidelijkheid zoeken via axioma’s of zekerheden,
blijft de filosofie bewust in die verwondering hangen. Dat zorgt enerzijds voor vreugde, maar
anderzijds ook voor angst en onzekerheid: het besef dat er misschien geen vaste grond onder de
voeten is.
Als deze filosofische verwondering zich richt op iets ogenschijnlijk vanzelfsprekends als “de mens”,
wordt het nog indringender. Want wat is vanzelfsprekender dan het feit dat de mens ‘mens’ is? Toch
is het net deze vanzelfsprekendheid die de filosofie bevraagt:
Wat is de mens echt?
Weet de mens eigenlijk wel wie of wat hij is?
Deze vragen zijn essentieel, juist omdat ze ons confronteren met de onzekerheid die schuilt achter
wat we vanzelfsprekend achten. In de context van veiligheid betekent dit: filosofie probeert te
begrijpen wat zich fundamenteel niet laat controleren – en precies dat maakt het zo belangrijk.
, 1.2.1.3 De Vraag naar zichzelf
Filosofie stelt niet alleen vragen over de werkelijkheid, maar ook over zichzelf. Een filosofische vraag
is altijd dubbel: ze onderzoekt zowel het onderwerp als de mogelijkheid om dat onderwerp te
kunnen bevragen. Bijvoorbeeld: als we ons afvragen wat de mens is, vragen we ons tegelijk af hoe
het mogelijk is dat wij deze vraag kunnen stellen.
Deze zelfreflectie is typisch voor de filosofie en onderscheidt haar van de wetenschap. Waar
wetenschap een fundament aanneemt om kennis op te bouwen, blijft filosofie juist bij die
fundamenten stilstaan. Filosofie zoekt naar de grondslagen (waarheid, oorsprong, mogelijkheid) van
al het weten – inclusief haar eigen vraagstelling.
In die zin is filosofie niet zomaar één wetenschap onder andere, maar een andere manier van weten:
een voortdurende invraagstelling van alles, ook van zichzelf. Waar wetenschap voortbouwt op
aangenomen uitgangspunten, blijft filosofie doordenken op de vraag waarom en of die
uitgangspunten geldig zijn. Daarom blijft zij – ondanks haar zoektocht – vaak “steken” in de
fundamentele verwondering over het bestaan: waarom is er iets en niet niets?
1.2.2 Filosofie en veiligheid
1.2.2.1 Belang van inzicht in het begrip
Wanneer we het begrip ‘veiligheid’ filosofisch benaderen, merken we hoe complex en gelaagd het
eigenlijk is. De vraag is of we wel echt weten wat we bedoelen als we het over veiligheid hebben. Het
begrip is niet eenduidig en historisch gezien veranderlijk.
Oorspronkelijk had ‘veiligheid’ een beperkte, militaire betekenis: de afwezigheid van oorlog of
dreiging van buitenaf. Door modernisering en globalisering is onze samenleving echter geëvolueerd
naar een risicomaatschappij, waarin problemen grensoverschrijdend en complex zijn geworden
(zoals klimaatverandering, armoede of pandemieën). Hierdoor is ‘veiligheid’ een veel breder begrip
geworden, dat nu ook gezondheid, milieu, voeding en sociale stabiliteit omvat.
Deze verbreding leidt ertoe dat steeds meer aspecten van het leven als risico’s worden beschouwd,
en dat veiligheid een maatschappelijke obsessie wordt. Er is een groeiend verlangen naar controle en
bescherming. Tegelijk gaat het vaak niet om echte dreigingen, maar om gevoelens van onveiligheid,
die subjectief en irrationeel kunnen zijn (zoals bij zwerfvuil of hangjongeren). Toch worden deze
gevoelens politiek opgepikt en behandeld als reële problemen, wat het veiligheidsdenken nog verder
uitbreidt.
Binnen de wetenschap maakt men inmiddels onderscheid tussen verschillende vormen van
veiligheid:
Safety: bescherming tegen niet-menselijke gevaren (bv. natuurrampen)
Security: bescherming tegen menselijke bedreigingen (bv. criminaliteit)
Tot slot wijst de tekst erop dat naast deze wetenschappelijke benaderingen ook morele of culturele
interpretaties een rol spelen. Wat voor de één een terrorist is, is voor de ander een vrijheidsstrijder.
Zo blijft ‘veiligheid’ een glibberig, cultureel gekleurd en politiek inzetbaar begrip.
Probleemstelling: hoe kunnen we kritisch staan tegenover de
heersende narratieven van gevaarbeheersing?
- de moderniteit is een verderzetting vh waarheidsdenken van de filosofie.
We moeten het waarheidsdenken bekritiseren
- om dit waarheidsdenken te bekritiseren gebruiken we Nietsche en
Hannah Arendt
- Je kan pas begrijpen dat de mens het fundament van de waarheid is
Hoofdstuk 1
1.Veiligheidsbegeerte en het probleem van de Westerse filosofie.
Omdat onze hedendaagse veiligheidsbegeerte een gevolg is van de filosofie zélf, gaan we eerste na
wat we begrijpen onder ‘veiligheidsbegeerte’. Daarna moeten we uitleggen wat precies ‘filosofie’ is.
Eens de filosofische vraag en zijn begrippen zijn uiteengezet, zal duidelijk worden gemaakt dat de
‘Westerse filosofie’ noodzakelijk te begrijpen is uit haar geschiedenis. Westers filosofie is te begrijpen
als een waarheidsdenken. Een van de gevolgen op dit waarheidsdenken is een verlangen naar een
absoluut (ware) veilige samenleving.
1.1 Wat is veiligheidsbegeerte?
Willen we onze hedendaagse blik op veiligheid begrijpen, schetsen we eerst de situatie zoals deze
zich vandaag aan ons voor doet. We schetsen wat het betekent dat we vandaag in een
risicomaatschappij leven, dat we een constante drang tot gevaarbeheersing hebben en dat hieruit
een veiligheidsbegeerte ontstaat. De hedendaagse smalle veiligheidsbegeerte zal ons dwingen
vragen te stellen over onze verworven moderne vrijheid.
De moderne samenleving wordt sterk beheerst door een veiligheidsbegeerte — een diepgeworteld
verlangen naar controle en bescherming tegen risico’s. Zowel op individueel als op politiek niveau is
veiligheid de centrale doelstelling geworden. We leven in een risicomaatschappij waarin we
voortdurend bedreigingen ervaren (zoals klimaat, pandemieën, geweld), en daarop reageren met
steeds verfijndere technologieën en controlemechanismen. De overheid functioneert hierbij als
crisismanager, terwijl de burger vooral regels volgt in ruil voor bescherming en vrijheid om zijn
behoeften uit te leven.
Deze benadering van veiligheid is kortzichtig en technisch van aard — wat in de tekst smalle
veiligheidsbegeerte genoemd wordt. Het impliceert dat elk gevaar onmiddellijk technisch oplosbaar
is, met controle als hoogste waarde. Filosofen en schrijvers, zoals Albert Camus, H.G. Wells en Franz
Kafka, tonen echter aan dat deze focus leidt tot het verlies van vrijheid, menselijkheid en zinvolle
betrokkenheid op de wereld.
, Camus benadrukt dat mensen, ook in tijden van angst en crisis, nog steeds vrij zijn om
richting en betekenis te geven aan hun leven.
Wells toont in The Time Machine hoe mensen die zich volledig laten verzorgen door
technologie uiteindelijk hun kracht en politieke autonomie verliezen.
Kafka beeldt in Het hol een mens uit die volledig in de ban is van zijn eigen angst en obsessie
voor veiligheid, met vervreemding en isolatie tot gevolg.
De tekst bekritiseert de moderne overtuiging dat veiligheid puur technisch maakbaar is. Deze
overtuiging stamt uit het moderne denken, dat brak met klassieke en middeleeuwse visies waarin
andere betekeniskaders centraal stonden. De cursus wil daarom deze andere kaders opnieuw
onderzoeken, o.a. via de filosofie van Hannah Arendt, om tot een bredere, meer menswaardige visie
op veiligheid te komen — een visie die niet alleen gericht is op beheersing, maar ook op betekenis,
vrijheid en verantwoordelijkheid.
Kernpunten:
Veiligheid is centraal in onze samenleving, maar vaak te technisch en kortzichtig benaderd.
De smalle veiligheidsbegeerte verengt mens-zijn tot angst en overlevingsdrang.
Literatuur en filosofie tonen dat deze benadering vrijheid, menselijkheid en zinvol
samenleven bedreigt.
De cursus wil de dominante maakbaarheidsgedachte bekritiseren en oude denkkaders
opnieuw activeren via o.a. Arendts visie op het actieve leven (vita activa).
1.2 Wat is filosofie?
Willen we kritisch nadenken over onze hedendaagse veiligheidsbegeerte dan moeten we eerst
begrijpen wat kritisch of filosofisch nadenken is. We moeten dus eerst bepalen wat filosofie is. De
filosofie kent een zeer typische vraagstelling: nl. de vraag naar datgene wat we als vanzelfsprekend
aannemen, naar dat wat we menen te kennen. Dit laat ons zien hoe belangrijk het is om de dingen
die we willen bespreken, zoals ‘veiligheid’, eerst goed te definiëren. Een goed begrip van de dingen
om tot een goede definitie te komen, loopt altijd langs de geschiedenis van dat begrip. Een historisch
bewustzijn is dan ook noodzakelijk om tot kritisch denken te komen. Kritisch denken veronderstelt
ook altijd een punt van waaruit het denken start: dit punt is een grond, een fundament. We
eindigen dit deel dan ook met een schets van wat een ‘fundament’ nu eigenlijk is.
1.2.1 Aard van de filosofische vraagstelling
1.2.1.1 Wie is ‘de mens’? Wat is ‘veiligheid’?
Veiligheid is vandaag uitgegroeid tot een bloeiende sector en een vast onderdeel van ons dagelijks
leven. Overal worden we geconfronteerd met risico’s en dreigingen zoals natuurrampen, virussen,
terreur, fraude, en milieuvervuiling. Hierdoor lijkt het alsof we continu met veiligheid bezig moeten
zijn en alle risico’s uit onze wereld willen uitsluiten. Deze focus op veiligheid is uitgegroeid tot een
ware politieke obsessie.
,Maar onder de vraag naar veiligheid schuilt een diepere, fundamentele vraag: wie is de mens?
Waarom kiest de mens ervoor om controle en beheersing boven vrijheid te stellen? Deze vraag lijkt
vanzelfsprekend, maar de geschiedenis van het denken toont dat er talloze antwoorden op gegeven
zijn. In elk sociaal of politiek probleem – en dus ook in elk veiligheidsvraagstuk – weerklinkt steeds
deze vraag naar de mens.
Daarom is het essentieel dat een opleiding in Maatschappelijke Veiligheid (en bij uitbreiding elke
sociale opleiding) vertrekt van een filosofische reflectie over wat de mens eigenlijk is. Want zonder
deze basisvraag kan men veiligheid nooit ten gronde begrijpen.
Kernpunten:
Veiligheid is alomtegenwoordig en lijkt vanzelfsprekend geworden.
Er is een politieke en maatschappelijke obsessie ontstaan om risico’s uit te schakelen.
Maar de vraag naar veiligheid is onlosmakelijk verbonden met de vraag: Wat is de mens?
Deze fundamentele, filosofische vraag is essentieel binnen elke sociaal-maatschappelijke
opleiding.
1.2.1.2 De vraag naar het gekende
Filosofische vragen richten zich vaak op wat we denken al te kennen, zoals de mens zelf. Ze lijken op
het eerste gezicht overbodig of abstract, maar juist dat maakt ze typisch wijsgerig. Filosofie stelt zich
twee kernvragen:
1. Kennen we het gekende wel écht, en wat betekent die kennis?
2. is datgene wat we denken te kennen eigenlijk echt?
Filosofie vertrekt vanuit verwondering – een bijna kinderlijke verbazing die voortdurend vraagt: Wat
is dit? In tegenstelling tot wetenschappen, die snel duidelijkheid zoeken via axioma’s of zekerheden,
blijft de filosofie bewust in die verwondering hangen. Dat zorgt enerzijds voor vreugde, maar
anderzijds ook voor angst en onzekerheid: het besef dat er misschien geen vaste grond onder de
voeten is.
Als deze filosofische verwondering zich richt op iets ogenschijnlijk vanzelfsprekends als “de mens”,
wordt het nog indringender. Want wat is vanzelfsprekender dan het feit dat de mens ‘mens’ is? Toch
is het net deze vanzelfsprekendheid die de filosofie bevraagt:
Wat is de mens echt?
Weet de mens eigenlijk wel wie of wat hij is?
Deze vragen zijn essentieel, juist omdat ze ons confronteren met de onzekerheid die schuilt achter
wat we vanzelfsprekend achten. In de context van veiligheid betekent dit: filosofie probeert te
begrijpen wat zich fundamenteel niet laat controleren – en precies dat maakt het zo belangrijk.
, 1.2.1.3 De Vraag naar zichzelf
Filosofie stelt niet alleen vragen over de werkelijkheid, maar ook over zichzelf. Een filosofische vraag
is altijd dubbel: ze onderzoekt zowel het onderwerp als de mogelijkheid om dat onderwerp te
kunnen bevragen. Bijvoorbeeld: als we ons afvragen wat de mens is, vragen we ons tegelijk af hoe
het mogelijk is dat wij deze vraag kunnen stellen.
Deze zelfreflectie is typisch voor de filosofie en onderscheidt haar van de wetenschap. Waar
wetenschap een fundament aanneemt om kennis op te bouwen, blijft filosofie juist bij die
fundamenten stilstaan. Filosofie zoekt naar de grondslagen (waarheid, oorsprong, mogelijkheid) van
al het weten – inclusief haar eigen vraagstelling.
In die zin is filosofie niet zomaar één wetenschap onder andere, maar een andere manier van weten:
een voortdurende invraagstelling van alles, ook van zichzelf. Waar wetenschap voortbouwt op
aangenomen uitgangspunten, blijft filosofie doordenken op de vraag waarom en of die
uitgangspunten geldig zijn. Daarom blijft zij – ondanks haar zoektocht – vaak “steken” in de
fundamentele verwondering over het bestaan: waarom is er iets en niet niets?
1.2.2 Filosofie en veiligheid
1.2.2.1 Belang van inzicht in het begrip
Wanneer we het begrip ‘veiligheid’ filosofisch benaderen, merken we hoe complex en gelaagd het
eigenlijk is. De vraag is of we wel echt weten wat we bedoelen als we het over veiligheid hebben. Het
begrip is niet eenduidig en historisch gezien veranderlijk.
Oorspronkelijk had ‘veiligheid’ een beperkte, militaire betekenis: de afwezigheid van oorlog of
dreiging van buitenaf. Door modernisering en globalisering is onze samenleving echter geëvolueerd
naar een risicomaatschappij, waarin problemen grensoverschrijdend en complex zijn geworden
(zoals klimaatverandering, armoede of pandemieën). Hierdoor is ‘veiligheid’ een veel breder begrip
geworden, dat nu ook gezondheid, milieu, voeding en sociale stabiliteit omvat.
Deze verbreding leidt ertoe dat steeds meer aspecten van het leven als risico’s worden beschouwd,
en dat veiligheid een maatschappelijke obsessie wordt. Er is een groeiend verlangen naar controle en
bescherming. Tegelijk gaat het vaak niet om echte dreigingen, maar om gevoelens van onveiligheid,
die subjectief en irrationeel kunnen zijn (zoals bij zwerfvuil of hangjongeren). Toch worden deze
gevoelens politiek opgepikt en behandeld als reële problemen, wat het veiligheidsdenken nog verder
uitbreidt.
Binnen de wetenschap maakt men inmiddels onderscheid tussen verschillende vormen van
veiligheid:
Safety: bescherming tegen niet-menselijke gevaren (bv. natuurrampen)
Security: bescherming tegen menselijke bedreigingen (bv. criminaliteit)
Tot slot wijst de tekst erop dat naast deze wetenschappelijke benaderingen ook morele of culturele
interpretaties een rol spelen. Wat voor de één een terrorist is, is voor de ander een vrijheidsstrijder.
Zo blijft ‘veiligheid’ een glibberig, cultureel gekleurd en politiek inzetbaar begrip.
