Aardrijkskunde globalisering
Hoofdstuk 1
1. Wat wordt onder economische en politieke globalisering
verstaan?
Globalisering = het proces van internationale vervlechting van de levens
van mensen en de internationale uitwisseling van goederen, geld en
informatie (kennis, cultuur).
Je kunt uit verschillende dimensies naar globalisering kijken: economisch,
politiek en cultureel.
- Bijvoorbeeld: voetbalwedstrijd Manchester United tegen Real Madrid
op een Maleisisch kanaal met Duitse sportkleding die in Bangladesh
is gemaakt.
2. Hoe ontwikkelde de wereldhandel zich voor 1945 en welke
rol speelden kolonialisme, slavernij, industrialisatie en
imperialisme daarbij?
De goederenstromen zijn zich door de jaren heen sterk veranderd.
Voor de 15de eeuw:
- Was er al handel over lange afstanden (specerijen, zijde).
- Het politiek en economisch machtscentrum lag in China, India en het
Midden-Oosten.
Vanaf de 15de eeuw:
- Landbouwproducten (tabak, katoen, suiker) en grondstoffen
(ijzererts, goud, zilver)
- Van de koloniën in Midden- en Zuid-Amerika en Afrika naar Europa.
- Beheersing van de handel: Spanje en Portugal, toen naar Nederland
en daarna Groot-Brittannië.
VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie)
- In 1602 was de VOC de eerste multinationale onderneming
(mno) ter wereld.
- Nederlands bedrijf
- Handel in specerijen, suiker, thee en koffie
- Bezittingen van Japan tot Zuid-Afrika
- Wereldwijd zo’n 70.000 mensen in dienst
- Beurswaarde in 1637: 78 miljoen gulden
(Veel meer dan Apple, Microsoft en Amazon samen/ hetzelfde als het
bnp van Frankrijk en Duitsland samen)
Kolonialisme
Vanaf de 16e eeuw is er sprake van grootschalig kolonialisme.
,Kolonialisme = systeem waarin vooral Europese landen (overzeese)
gebiedsdelen bezetten uit economische en/of politieke overwegingen, of
als vestigingsgebied.
- Koloniën werden economisch en politiek verbonden met Europa
- Militaire macht was een voorwaarde om een kolonie te stichten en te
behouden
- Welvaart nam toe in koloniale mogendheden
- Handel vond steeds meer plaats op mondiaal schaalniveau
De meeste koloniën waren exploitatiekoloniën:
- Winst voor Europese landen en ondernemingen
- Onderdrukking bezetting en geweld (VOC en Nederland in
Nederlands-Indië)
Aan de oostkust van Noord-Amerika ontstonden vestegingskoloniën:
- Vestiging van Europeanen
- Politieke zelfstandigheid van moederland Engeland in 1783
- Verenigde Staten
Slavernij
Tot slaaf gemaakten uit Afrika moesten
werken op plantagens en in mijnen. De
goedkope arbeid leverde grote winsten
op in Europa. Er ontstond een
driehoekshandel tussen Europa,
Amerika en Afrika
- 1814 verbod op handel in tot
slaaf gemaakten.
- 1833 GB schaft slavernij af
- 1848 Fr schaft slavernij af
- 1860 NL schaft slavernij af in
Nederlands-Indië
- 1863 NL schaft slavernij af in
Suriname + Caribisch gebied.
- 1873 pas echt afgeschaft in Suriname
Industrialisatie
Vanaf de 18de eeuw: begin industrialisatie in Europa leidde tot een
internationale arbeidsverdeling.
Internationale arbeidsverdeling = verdeling van economische
activiteiten over landen, waarbij landen zich toeleggen op die productie,
waar men relatief goed in is of waarvoor de voorwaarden gunstig zijn.
Noodzakelijk voor de industrie:
- Grote hoeveelheden grond-en hulpstoffen
- Investeringen in de aanleg van infrastructuur
- Meer en grotere stoomschepen
Einde 19de eeuw:
- Steeds grotere stromen goederen, zakenmensen, migranten en geld
, - Kleinere groep profiteert: nieuwe zakelijke elite
Industrialisatie leidde ook tot productie voor de export koloniën
vormden nieuwe afzetgebieden
Hegemoniale staat = een staat die met politieke, economische en
militaire middelen een
overheersende en beslissende rol speelt in de wereld.
Geopolitiek = het verschijnsel dat landen economische, politieke en
militaire middelen
inzetten om hun invloed op bepaalde gebieden te vergroten.
Imperialisme = proces waarbij landen hun macht in andere delen van de
wereld willen
uitbreiden door gebieden te veroveren en te controleren.
Tijdens het imperialisme kreeg de handel alle kenmerken van het op winst
gerichte kapitalisme:
- Te zien aan het aandeel van de export in het bbp
- Meer export = meer wederzijdse afhankelijkheid
- Winsten maakten de koloniale machten nog rijker
Bijvoorbeeld: katoen
- GB maakt goedkope lappen stof van ruwe katoen van katoenplantages
uit de koloniën. Eerst productie voor de eigen interne afzetmarkt,
bescherming met importheffing op katoenen lappen stof uit India. Daarna
‘vrije markt’ gericht op export, waarbij GB de goedkope lappen stof ging
verkopen in hun kolonie India. Het gevolg hiervan is dat duizenden
textielwerkers in India verloren hun baan
3. Hoe werkt het centrum-periferiemodel als wereldsysteem?
Het centrum-periferiemodel is het door geografen gebruikt wereldsysteem.
Het centrum-periferiemodel:
- Is een systeembenadering om inzicht te krijgen in de vele processen
en verschijnselen in de wereld en de maatschappij
- Alle landen met de relaties daartussen
- Vooral op basis van economische en politieke relaties die met elkaar
samenhangen en elkaar beïnvloeden
Kenmerken van landen in het centrum:
- Beheersen de wereldhandel en wereldpolitiek
- Welvarende landen
- Hoogwaardige hightechindustrie en dienstverlening
- Economie draait op kennis en kapitaal
- Hoofdkantoren van mno’s, banken en beurzen
- Onderzoek, ontwikkeling en ontwerp (R&D)
- Politieke beslissingen hebben gevolgen voor andere landen
Kenmerken van landen in de semiperiferie:
, - Niet meer afhankelijk van de export van land- en mijnbouw
producten naar de centrumlanden
- Ontwikkeling eigen (hoogwaardige) industrie
- Meer kennis en kapitaal aanwezig om producten niet alleen in elkaar
te zetten maar ook te ontwerpen en verkopen
- Groeiende binnenlandse afzetmarkt
Kenmerken van landen in de periferie:
- Laag inkomen
- Vooral export van land- en mijnbouwproducten
- Laagwaardige industrie
- Afhankelijk van landen uit het centrum en de semiperiferie voor
kapitaal, kennis en hoogwaardige goederen
4. Hoe zijn het centrum en de (semi)periferie in de wereld tot
1980 verschoven en wat waren daarvan de oorzaken?
Landen kunnen in het wereldsysteem veranderen van positie.
Azië was voor 1700 het centrum van de wereld. Tussen 1750-1950
verschoof het economische en politieke zwaartepunt naar Europa en later
de VS. In 1950 waren er slechts 11 centrumlanden.
De koloniën behoorden lange tijd tot de periferie. Pas na hun
onafhankelijkheid zijn het soms semiperifere landen geworden, zoals
Brazilië.
Volgorde van dekolonisatie:
- VS
- Zuid- en Midden-Amerika (van Spanje en Portugal)
- Azië, Afrika en het Midden-Oosten (van West-Europese
centrumlanden)
De gedekoloniseerde landen waren na de onafhankelijkheid politiek
soeverein, maar
bleven economisch afhankelijk:
- Grote mno’s namen de rol van de oude koloniale machthebbers over
- Mijnen en plantages bleven vaak in eigendom van een bedrijf of een
particulier uit het voormalige moederland, winsten bleven
wegvloeien
- De rollen van de voormalige koloniën bleven gelijk:
1. Leverancier van grondstoffen en energiebronnen
2. Afzetmarkt voor industrieproducten
Ruilvoet = de ‘ruil’ van land- en mijnbouwproducten tegen
industrieproducten.
Na de Tweede Wereldoorlog:
- Stijging van de exportwaarde van industrieproducten ten opzichte
van die van grondstoffen
- Gevolg is ruilvoetverslechtering: perifere landen moesten meer
grondstoffen exporteren voor dezelfde hoeveelheid
industrieproducten.
Hoofdstuk 1
1. Wat wordt onder economische en politieke globalisering
verstaan?
Globalisering = het proces van internationale vervlechting van de levens
van mensen en de internationale uitwisseling van goederen, geld en
informatie (kennis, cultuur).
Je kunt uit verschillende dimensies naar globalisering kijken: economisch,
politiek en cultureel.
- Bijvoorbeeld: voetbalwedstrijd Manchester United tegen Real Madrid
op een Maleisisch kanaal met Duitse sportkleding die in Bangladesh
is gemaakt.
2. Hoe ontwikkelde de wereldhandel zich voor 1945 en welke
rol speelden kolonialisme, slavernij, industrialisatie en
imperialisme daarbij?
De goederenstromen zijn zich door de jaren heen sterk veranderd.
Voor de 15de eeuw:
- Was er al handel over lange afstanden (specerijen, zijde).
- Het politiek en economisch machtscentrum lag in China, India en het
Midden-Oosten.
Vanaf de 15de eeuw:
- Landbouwproducten (tabak, katoen, suiker) en grondstoffen
(ijzererts, goud, zilver)
- Van de koloniën in Midden- en Zuid-Amerika en Afrika naar Europa.
- Beheersing van de handel: Spanje en Portugal, toen naar Nederland
en daarna Groot-Brittannië.
VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie)
- In 1602 was de VOC de eerste multinationale onderneming
(mno) ter wereld.
- Nederlands bedrijf
- Handel in specerijen, suiker, thee en koffie
- Bezittingen van Japan tot Zuid-Afrika
- Wereldwijd zo’n 70.000 mensen in dienst
- Beurswaarde in 1637: 78 miljoen gulden
(Veel meer dan Apple, Microsoft en Amazon samen/ hetzelfde als het
bnp van Frankrijk en Duitsland samen)
Kolonialisme
Vanaf de 16e eeuw is er sprake van grootschalig kolonialisme.
,Kolonialisme = systeem waarin vooral Europese landen (overzeese)
gebiedsdelen bezetten uit economische en/of politieke overwegingen, of
als vestigingsgebied.
- Koloniën werden economisch en politiek verbonden met Europa
- Militaire macht was een voorwaarde om een kolonie te stichten en te
behouden
- Welvaart nam toe in koloniale mogendheden
- Handel vond steeds meer plaats op mondiaal schaalniveau
De meeste koloniën waren exploitatiekoloniën:
- Winst voor Europese landen en ondernemingen
- Onderdrukking bezetting en geweld (VOC en Nederland in
Nederlands-Indië)
Aan de oostkust van Noord-Amerika ontstonden vestegingskoloniën:
- Vestiging van Europeanen
- Politieke zelfstandigheid van moederland Engeland in 1783
- Verenigde Staten
Slavernij
Tot slaaf gemaakten uit Afrika moesten
werken op plantagens en in mijnen. De
goedkope arbeid leverde grote winsten
op in Europa. Er ontstond een
driehoekshandel tussen Europa,
Amerika en Afrika
- 1814 verbod op handel in tot
slaaf gemaakten.
- 1833 GB schaft slavernij af
- 1848 Fr schaft slavernij af
- 1860 NL schaft slavernij af in
Nederlands-Indië
- 1863 NL schaft slavernij af in
Suriname + Caribisch gebied.
- 1873 pas echt afgeschaft in Suriname
Industrialisatie
Vanaf de 18de eeuw: begin industrialisatie in Europa leidde tot een
internationale arbeidsverdeling.
Internationale arbeidsverdeling = verdeling van economische
activiteiten over landen, waarbij landen zich toeleggen op die productie,
waar men relatief goed in is of waarvoor de voorwaarden gunstig zijn.
Noodzakelijk voor de industrie:
- Grote hoeveelheden grond-en hulpstoffen
- Investeringen in de aanleg van infrastructuur
- Meer en grotere stoomschepen
Einde 19de eeuw:
- Steeds grotere stromen goederen, zakenmensen, migranten en geld
, - Kleinere groep profiteert: nieuwe zakelijke elite
Industrialisatie leidde ook tot productie voor de export koloniën
vormden nieuwe afzetgebieden
Hegemoniale staat = een staat die met politieke, economische en
militaire middelen een
overheersende en beslissende rol speelt in de wereld.
Geopolitiek = het verschijnsel dat landen economische, politieke en
militaire middelen
inzetten om hun invloed op bepaalde gebieden te vergroten.
Imperialisme = proces waarbij landen hun macht in andere delen van de
wereld willen
uitbreiden door gebieden te veroveren en te controleren.
Tijdens het imperialisme kreeg de handel alle kenmerken van het op winst
gerichte kapitalisme:
- Te zien aan het aandeel van de export in het bbp
- Meer export = meer wederzijdse afhankelijkheid
- Winsten maakten de koloniale machten nog rijker
Bijvoorbeeld: katoen
- GB maakt goedkope lappen stof van ruwe katoen van katoenplantages
uit de koloniën. Eerst productie voor de eigen interne afzetmarkt,
bescherming met importheffing op katoenen lappen stof uit India. Daarna
‘vrije markt’ gericht op export, waarbij GB de goedkope lappen stof ging
verkopen in hun kolonie India. Het gevolg hiervan is dat duizenden
textielwerkers in India verloren hun baan
3. Hoe werkt het centrum-periferiemodel als wereldsysteem?
Het centrum-periferiemodel is het door geografen gebruikt wereldsysteem.
Het centrum-periferiemodel:
- Is een systeembenadering om inzicht te krijgen in de vele processen
en verschijnselen in de wereld en de maatschappij
- Alle landen met de relaties daartussen
- Vooral op basis van economische en politieke relaties die met elkaar
samenhangen en elkaar beïnvloeden
Kenmerken van landen in het centrum:
- Beheersen de wereldhandel en wereldpolitiek
- Welvarende landen
- Hoogwaardige hightechindustrie en dienstverlening
- Economie draait op kennis en kapitaal
- Hoofdkantoren van mno’s, banken en beurzen
- Onderzoek, ontwikkeling en ontwerp (R&D)
- Politieke beslissingen hebben gevolgen voor andere landen
Kenmerken van landen in de semiperiferie:
, - Niet meer afhankelijk van de export van land- en mijnbouw
producten naar de centrumlanden
- Ontwikkeling eigen (hoogwaardige) industrie
- Meer kennis en kapitaal aanwezig om producten niet alleen in elkaar
te zetten maar ook te ontwerpen en verkopen
- Groeiende binnenlandse afzetmarkt
Kenmerken van landen in de periferie:
- Laag inkomen
- Vooral export van land- en mijnbouwproducten
- Laagwaardige industrie
- Afhankelijk van landen uit het centrum en de semiperiferie voor
kapitaal, kennis en hoogwaardige goederen
4. Hoe zijn het centrum en de (semi)periferie in de wereld tot
1980 verschoven en wat waren daarvan de oorzaken?
Landen kunnen in het wereldsysteem veranderen van positie.
Azië was voor 1700 het centrum van de wereld. Tussen 1750-1950
verschoof het economische en politieke zwaartepunt naar Europa en later
de VS. In 1950 waren er slechts 11 centrumlanden.
De koloniën behoorden lange tijd tot de periferie. Pas na hun
onafhankelijkheid zijn het soms semiperifere landen geworden, zoals
Brazilië.
Volgorde van dekolonisatie:
- VS
- Zuid- en Midden-Amerika (van Spanje en Portugal)
- Azië, Afrika en het Midden-Oosten (van West-Europese
centrumlanden)
De gedekoloniseerde landen waren na de onafhankelijkheid politiek
soeverein, maar
bleven economisch afhankelijk:
- Grote mno’s namen de rol van de oude koloniale machthebbers over
- Mijnen en plantages bleven vaak in eigendom van een bedrijf of een
particulier uit het voormalige moederland, winsten bleven
wegvloeien
- De rollen van de voormalige koloniën bleven gelijk:
1. Leverancier van grondstoffen en energiebronnen
2. Afzetmarkt voor industrieproducten
Ruilvoet = de ‘ruil’ van land- en mijnbouwproducten tegen
industrieproducten.
Na de Tweede Wereldoorlog:
- Stijging van de exportwaarde van industrieproducten ten opzichte
van die van grondstoffen
- Gevolg is ruilvoetverslechtering: perifere landen moesten meer
grondstoffen exporteren voor dezelfde hoeveelheid
industrieproducten.
