Samenvatting boek +
hoorcollege aantekeningen IGW
Inhoudsopgave
Hoorcollege 0 IGW..........................................................................................3
Hoorcollege 1 IGW..........................................................................................6
Biologisch perspectief..................................................................................................... 6
Biologisch perspectief op gedrag................................................................................6
Visie op persoonlijkheid en welzijn............................................................................10
Is intelligentie biologisch bepaald?............................................................................11
Hoorcollege 2 IGW........................................................................................13
Psychodynamisch perspectief.......................................................................................13
Psychodynamisch perspectief op gedrag..................................................................13
Visie op persoonlijkheid & welzijn..............................................................................15
Aard en verklaringen van motivatie..........................................................................20
Hoorcollege 3 IGW........................................................................................23
Behavioristisch perspectief...........................................................................................23
Behavioristisch perspectief op gedrag......................................................................23
Visie op persoonlijkheid & welzijn..............................................................................27
Gewoontes: context-gedrag associaties....................................................................29
Hoorcollege 4 IGW........................................................................................31
Cognitivistisch perspectief............................................................................................31
Cognitivistisch perspectief op gedrag.......................................................................31
Visie op persoonlijkheid & welzijn..............................................................................39
Attributie: toeschrijven van oorzaken........................................................................41
Hoorcollege 5 IGW........................................................................................43
Humanistisch perspectief.............................................................................................. 43
Humanistisch perspectief op gedrag.........................................................................43
Visie op persoonlijkheid & welzijn..............................................................................48
Moreel redeneren en ontwikkeling............................................................................52
Hoorcollege 6 IGW........................................................................................55
Sociocultureel perspectief.............................................................................................55
Sociale invloed en de rol van situaties......................................................................55
Visie op persoonlijkheid & welzijn..............................................................................58
Gehoorzaamheid en groepsdenken...........................................................................60
Samenvatting Psychology The Science of Mind and Behaviour........................63
Week 45........................................................................................................................ 63
Inleiding en perspectieven (Hoofdstuk 1)..................................................................63
Week 46 (biologisch perspectief)..................................................................................64
Hoofdstuk 3: Evolution, genes, environment and behaviour (pp. 83-118).................64
Hoofdstuk 10: Intelligence......................................................................................... 64
Hoofdstuk 14: Personality.......................................................................................... 65
Hoofdstuk 18............................................................................................................. 65
1
, Week 47 (psychodynamisch perspectief)......................................................................65
Hoofdstuk 6: Consciousness......................................................................................65
Hoofdstuk 13............................................................................................................. 66
Hoofdstuk 14............................................................................................................. 66
Hoofdstuk 18............................................................................................................. 66
Week 48 (behavioristisch perspectief)..........................................................................66
Hoofdstuk 7: Learning: the role of experience (pp. 279-324)....................................66
Hoofdstuk 14............................................................................................................. 66
Hoofdstuk 18............................................................................................................. 67
Week 49 (cognitief perspectief)....................................................................................67
Hoofdstuk 5: Sensory and Perceptual Processes.......................................................67
Hoofdstuk 8: Memory................................................................................................ 68
Hoofdstuk 9: Thinking............................................................................................... 69
Hoofdstuk 11: Development......................................................................................69
Hoofdstuk 18: Treatment of Psychological Disorders................................................70
Week 50 (humanistisch perspectief).............................................................................70
Hoofdstuk 12: Development II: Adolescence and Adulthood.....................................70
Hoofdstuk 16: Health Psychology: Stress, Coping and Well-being.............................71
Hoofdstuk 14: Personality.......................................................................................... 72
Hoofdstuk 18: Treatment of Psychological Disorders................................................72
Week 51 (sociocultureel perspectief)............................................................................73
Hoofdstuk 15: Social Psychology...............................................................................73
Hoofdstuk 14: Personality.......................................................................................... 73
Hoofdstuk 18: Treatment of Psychological Disorders................................................74
2
,Hoorcollege 0 IGW
Leerdoelen
1. Belangrijkste gedragswetenschappelijke benaderingen, theorieën en
concepten herkennen, begrijpen, en samenvatten
2. Opgedane gedragswetenschappelijke kennis toepassen op concreet
(maatschappelijk) verschijnsel/probleem op gedragsniveau
3. Benaderingen vergelijken en evalueren van sterke punten en
beperkingen van benaderingen in de verklaring van het fenomeen
Diverse wetenschapsgebieden die gedrag bestuderen
- Psychologie
- Pedagogiek
- Communicatiewetenschap
- Criminologie
Specifieke focus op psychologie als gedragswetenschap
Wat is psychologie?
Studie van gedrag en mentaal functioneren; denken, voelen en handelen
(cognitie, affect, gedrag)
Diverse deelgebieden/subdisciplines:
- Ontwikkelingspsychologie
- Klinische psychologie
- Neuropsychologie
- Cognitieve psychologie
- Medische psychologie
- Gezondheidspsychologie
- Sociale psychologie
- Arbeids- en organisatiepsychologie
Individu of omgeving?
Focus van de psychologie ligt op het individu, maar: belang van omgeving
wordt onderkent
Ook aandacht voor invloed biologische factoren
Aandacht voor rol verklarende factoren verschilt:
- Deelgebieden/subdisciplines
- Aspecten van functioneren
Kennis van mensen
Inzicht in het menselijk handelen geeft inzicht in en wordt beïnvloed door
ideeën over menselijke aard (basale kenmerken en processen)
Mensbeelden
3
, - Filosofische, levensbeschouwelijke of religieuze overtuigingen
- Sociaalwetenschappelijke theorieën en onderzoeksbevindingen
Mensbeelden worden gevormd door en vormen observaties
Samenspel van perceptie en ideeën
Perspectieven op gedrag
Biologisch perspectief
Visie op de aard van de mens
- De mens wordt gestuurd door biologische processen
Oorzaken van gedrag
- Genetische en evolutionaire invloeden
- Hersen- en biochemische processen
Mensbeeld
- De biologisch geprogrammeerde mens
Psychodynamisch perspectief
Visie op de aard van de mens
- De mens wordt gecontroleerd door innerlijke processen
Oorzaken van gedrag
- Onbewuste motieven, conflicten en verdedigingen
- Ervaringen uit de vroege jeugd
Mensbeeld
- De irrationele mens
Behavioristisch perspectief
Visie op de aard van de mens
- De mens wordt gevormd door de omgeving
Oorzaken van gedrag
- Eerdere leerervaringen
- Stimuli en consequenties voor gedrag in de omgeving
Mensbeeld
- De extern bepaalde mens
Cognitivistisch perspectief
Visie op de aard van de mens
- De mens is een denker en denken stuurt gedrag
Oorzaken van gedrag
- Waarnemingen, aandacht en geheugen
- Gedachtes, verwachtingen, en plannen
Mensbeeld
- De beperkt rationele mens
Humanistisch perspectief
Visie op de aard van de mens
- De mens is een vrij wezen dat streeft naar zelfactualisatie
Oorzaken van gedrag
- Vrije wil, keuze en aangeboren drijfveren voor zelfactualisatie
4
, - Zoeken naar persoonlijke betekenis van het bestaan
Mensbeeld
- De goede en verantwoordelijke mens
Sociocultureel perspectief
Visie op de aard van de mens
- De mens is een sociaal wezen ingebed in een cultuur
Oorzaken van gedrag
- Sociale invloeden, waaronder normen
- Sociale interacties en groepsprocessen
Mensbeeld
- De cultureel gesocialiseerde mens
Onvolledige mensbeelden
Alle mensbeelden en perspectieven hebben een kern van waarheid, maar
ze leggen veelal de nadruk op één bepaald type proces, en zijn daarmee
eenzijdig (en vaak tegenstrijdig: òf-òf)
5
,Hoorcollege 1 IGW
Biologisch perspectief
Biologisch perspectief op gedrag
Visie op de aard van de mens
De mens wordt gestuurd door biologisch processen
Oorzaken van gedrag
Genetische en evolutionaire invloeden
Hersen- en biochemische processen
Mensbeeld
De biologisch geprogrammeerde mens
Evolutie door natuurlijke selectie
Individuen van soort verschillen biologisch door genetische variatie en
mutaties
- Er vinden voortdurend veranderingen/mutaties plaats in het lichaam
Sommige biologische kenmerken hangen samen met kans op overleven
- Meer kans om een kenmerk door te geven
Behoud van variant indien grotere kans op overleving in specifieke
omgeving
Geleidelijk proces van verandering in de soort als aanpassing aan
omgeving
Overgeërfde gedragsaanpassingen
Welk gedrag vertonen organismen in een omgeving waarin ze dat gedrag
niet hebben kunnen leren?
Ethologie (gedragsleer)
Studie van het (natuurlijke) gedrag van dieren
Vast actiepatroon – niet-geleerde (overgeërfde) reactie die automatisch
wordt geactiveerd door een stimulus
- Vaak bij net geboren dieren onderzoek gedaan door ze weg te halen
bij hun moeder
Evolutie van de mens
Menselijke soort is uitvloeisel van zeer langzaam en zeer langdurig proces
van verandering
6
,Menselijke soort deelt heel veel met andere diersoorten (evolutie bouwt
voort op wat er al is)
- Te zien aan erfelijk materiaal wat we delen met andere wezens
Menselijke soort heeft eigen, relatief unieke eigenschappen en
adaptatieprincipes (evolutie creëert nieuwe
Drievoudig brein
Je kunt in onze hersenen de evolutie terugzien:
- The New Brain
- The Mammalian Brain
- The Reptilian Brain
Evolutionaire psychologie
Psychologische eigenschappen als biologische aanpassingen aan
uitdagingen in de omgeving
Eigenschappen die in alle culturen voorkomen
Bijvoorbeeld:
- Afleiden emoties van anderen
- Onderscheid (niet)verwanten
- Samenwerking met anderen
- Behoefte om ‘erbij te horen’
- Vermogen om taal te leren
- Eenvoudige wiskundige taken
Seksuele partnerselectie
Kenmerken overgedragen door seksuele reproductie – wat zijn de
paringsstrategieën van mensen?
Genen overgedragen door seksuele reproductie – wat zijn de
paringsstrategieën van mensen?
Seksuele strategieën theorie (≠ feit)
Paringsstrategieën weerspiegelen overgedragen neigingen, die zijn
gevormd als reactie op verschillende soorten adaptieve problemen
Geslachtsverschillen in kans op doorgeven genen
Mannen: zoveel mogelijk kinderen krijgen met verschillende partners
- Jeugdig, aantrekkelijk en gezond uiterlijk als teken van
vruchtbaarheid van partner
Vrouwen: wijs i.p.v. wijd paren; grotere investering; zekerheid
vaderschap
- Partner die bereid en instaat is om middelen te investeren in zorg
voor nageslacht
Diverse hypothesen en onderzoek
Reproductieve strategieën (Buss, 2017)
- Geslachtsverschil in voorkeur voor aantal en duur seksuele relaties
7
,Brede acceptatie van huwelijk (Buss & Schmidt, 1993)
- Belang van samenwerking tussen ouders voor nageslacht
Gewenste kenmerken van partner (Buss et al., 1990)
- Mannen: aantrekkelijkheid; Vrouwen: potentiële bijdrage
Seksuele jaloezie (Buss, 1989)
- Vrouwen: emotionele ontrouw vanwege grotere investering
- Mannen: seksuele ontrouw vanwege onzeker vaderschap
Reikwijdte en kritiek
[Evolotionary psychology] is a way of thinking about psychology that can
be applied to any topic within it.
Cosmides & Toobey (1997)
Maar:
- Verklaringen achteraf en theoretische inconsistenties
- Reductionistisch en deterministisch perspectief (vooraf
voorgeprogrammeerd)
- Continuering van natuur-cultuur tegenstelling
- Rechtvaardiging van bestaande sociale verhoudingen
- Overwegend cisgender en heteronormatief perspectief
Alternatieve verklaring
Sociale structuurtheorie
Mannen en vrouwen verschillen in paringsstrategieën vanwege de
uiteenlopende sociale rollen die hen toegekend worden
Eagly & Woord (1999)
Sekse verschillen in gedrag
Is iets natuurlijk of niet?
Ontkrachten stereotypen in primaten, bijv:
- Vrouwelijk leiderschap
- Invloedrijke ouderen
- Zorgzame mannen
- Homoseksueel contact
Potentieel voor breed scala aan gedrag
Expressie hangt af van concrete context
Biologie is en biedt geen rechtvaardiging voor sociale verhoudingen
Erfelijkheid en psychologische kenmerken
Sommige fysieke kenmerken zijn erfelijk
- Hoe zit dat met psychologische kenmerken?
Nature-nurture debat
- Wat is de rol van aangeboren en aangeleerde factoren in gedrag?
8
, -Persoonlijkheid, cognitieve vermogens, agressie, criminaliteit,
seksualiteit, psychopathologie, gezondheid, etc.
Waarom is dit belangrijk?
- Validiteit van uiteenlopende basale mensbeelden
- Aanpak van individuele en sociale problematiek
Wat is erfelijkheid, wat is omgeving
Erfelijkheid
- Overdracht van informatie tussen generaties via genen 46
chromosomen, 20,000 genen, miljarden bouwstenen
Omgeving/milieu
- Postnataal:
Opvoeding, omstandigheden (bijv. stimulatie, warmte)
Sociaal-structureel (bijv. netwerken, verbanden)
Cultureel (bijv. normen, waarden, opvattingen)
- Prenataal:
Hormonen, chemische stoffen (bijv. alcohol, stress)
Gedragsgenetica
Houdt zich bezig met de vraag: wat is erfelijkheid, wat is omgeving?
Studie van het samenspel van erfelijkheid en omgeving
Mate van verwantschap tussen mensen
Gedeelde en ongedeelde omgeving
Verschillende typen onderzoek
- Samenhang van genoom met kenmerken
- Overeenkomsten van kenmerken in families
- Overeenkomsten biologische en adoptie verwanten
- Vergelijken een/twee-eiige tweelingen
Samenspel erfelijkheid en omgeving
Biologie is een aanleg, maar dat betekent niet dat de biologische aanleg
altijd tot uiting komt: de kans dat erfelijk materiaal tot uiting kan komen
Erfelijkheid is predispositie (aanleg) en niet onvermijdelijkheid
Genetische aanleg komt tot uiting via de omgeving
- Expressie van genetische verschillen
- Bijv. alcoholisme, antisociaal gedrag
Omgevingsinvloed die tot uiting kan komen hangt af van de genetische
aanleg
- Aanknopingspunt invloed omgeving
- Bijv. taal leren, artistiek talent
9
, Uiting van aanleg via omgeving
Voorbeeld: schizofrenie (hallucinaties, sociaalemotionele stoornissen)
Ongeveer 15% van bevolking met genetische aanleg
Van hen krijgt 1/15 schizofrenie (1% van bevolking)
Hierbij zijn honderden genen betrokken (polygeen)
Omgevingsfactoren:
- Misbruik en trauma in jeugd
- Cannabisgebruik
- Sociale uitsluiting van minderheden
- Wonen in de grote stad
Invloed van omgeving op genen
Verandering in erfelijk materiaal door genetische schade
- Invloed van UV straling, radioactiviteit, chemische stoffen
Verandering in aansturing genen, niet in erfelijk materiaal
- Invloed van dieet, levensstijl en chronische stress
Epigenetica – verandering in fenotype (expressie), niet genotype
- Veranderingen in genetische aansturing kunnen erfelijk zijn
Visie op persoonlijkheid en welzijn
Wat is persoonlijkheid?
Relatief stabiele manieren van denken, voelen en handelen die
kenmerkend zijn voor iemands reacties op situaties
Vijf factor model (“big five”):
Openheid voor nieuwe ervaringen
Consciëntieusheid/zorgvuldigheid
Extraversie (versus introversie)
Vriendelijkheid/meegaandheid
Neuroticisme/emotionele stabiliteit
Erfelijkheid van persoonlijkheid
Erfelijkheidscoëfficient voor ‘big five’ 1/3 – 1/2
Ook substantiële rol voor unieke omgeving
Kleine invloed van gedeelde (gezins)omgeving
Mogelijke verklaringen
- Biologische verschillen voor mate en variabiliteit van activatie
- Biologische verschillen in vatbaarheid voor beloning en straf
- Biologische verschillen in temperament (emotie & gedragsstijlen
Psychologische behandeling
10
hoorcollege aantekeningen IGW
Inhoudsopgave
Hoorcollege 0 IGW..........................................................................................3
Hoorcollege 1 IGW..........................................................................................6
Biologisch perspectief..................................................................................................... 6
Biologisch perspectief op gedrag................................................................................6
Visie op persoonlijkheid en welzijn............................................................................10
Is intelligentie biologisch bepaald?............................................................................11
Hoorcollege 2 IGW........................................................................................13
Psychodynamisch perspectief.......................................................................................13
Psychodynamisch perspectief op gedrag..................................................................13
Visie op persoonlijkheid & welzijn..............................................................................15
Aard en verklaringen van motivatie..........................................................................20
Hoorcollege 3 IGW........................................................................................23
Behavioristisch perspectief...........................................................................................23
Behavioristisch perspectief op gedrag......................................................................23
Visie op persoonlijkheid & welzijn..............................................................................27
Gewoontes: context-gedrag associaties....................................................................29
Hoorcollege 4 IGW........................................................................................31
Cognitivistisch perspectief............................................................................................31
Cognitivistisch perspectief op gedrag.......................................................................31
Visie op persoonlijkheid & welzijn..............................................................................39
Attributie: toeschrijven van oorzaken........................................................................41
Hoorcollege 5 IGW........................................................................................43
Humanistisch perspectief.............................................................................................. 43
Humanistisch perspectief op gedrag.........................................................................43
Visie op persoonlijkheid & welzijn..............................................................................48
Moreel redeneren en ontwikkeling............................................................................52
Hoorcollege 6 IGW........................................................................................55
Sociocultureel perspectief.............................................................................................55
Sociale invloed en de rol van situaties......................................................................55
Visie op persoonlijkheid & welzijn..............................................................................58
Gehoorzaamheid en groepsdenken...........................................................................60
Samenvatting Psychology The Science of Mind and Behaviour........................63
Week 45........................................................................................................................ 63
Inleiding en perspectieven (Hoofdstuk 1)..................................................................63
Week 46 (biologisch perspectief)..................................................................................64
Hoofdstuk 3: Evolution, genes, environment and behaviour (pp. 83-118).................64
Hoofdstuk 10: Intelligence......................................................................................... 64
Hoofdstuk 14: Personality.......................................................................................... 65
Hoofdstuk 18............................................................................................................. 65
1
, Week 47 (psychodynamisch perspectief)......................................................................65
Hoofdstuk 6: Consciousness......................................................................................65
Hoofdstuk 13............................................................................................................. 66
Hoofdstuk 14............................................................................................................. 66
Hoofdstuk 18............................................................................................................. 66
Week 48 (behavioristisch perspectief)..........................................................................66
Hoofdstuk 7: Learning: the role of experience (pp. 279-324)....................................66
Hoofdstuk 14............................................................................................................. 66
Hoofdstuk 18............................................................................................................. 67
Week 49 (cognitief perspectief)....................................................................................67
Hoofdstuk 5: Sensory and Perceptual Processes.......................................................67
Hoofdstuk 8: Memory................................................................................................ 68
Hoofdstuk 9: Thinking............................................................................................... 69
Hoofdstuk 11: Development......................................................................................69
Hoofdstuk 18: Treatment of Psychological Disorders................................................70
Week 50 (humanistisch perspectief).............................................................................70
Hoofdstuk 12: Development II: Adolescence and Adulthood.....................................70
Hoofdstuk 16: Health Psychology: Stress, Coping and Well-being.............................71
Hoofdstuk 14: Personality.......................................................................................... 72
Hoofdstuk 18: Treatment of Psychological Disorders................................................72
Week 51 (sociocultureel perspectief)............................................................................73
Hoofdstuk 15: Social Psychology...............................................................................73
Hoofdstuk 14: Personality.......................................................................................... 73
Hoofdstuk 18: Treatment of Psychological Disorders................................................74
2
,Hoorcollege 0 IGW
Leerdoelen
1. Belangrijkste gedragswetenschappelijke benaderingen, theorieën en
concepten herkennen, begrijpen, en samenvatten
2. Opgedane gedragswetenschappelijke kennis toepassen op concreet
(maatschappelijk) verschijnsel/probleem op gedragsniveau
3. Benaderingen vergelijken en evalueren van sterke punten en
beperkingen van benaderingen in de verklaring van het fenomeen
Diverse wetenschapsgebieden die gedrag bestuderen
- Psychologie
- Pedagogiek
- Communicatiewetenschap
- Criminologie
Specifieke focus op psychologie als gedragswetenschap
Wat is psychologie?
Studie van gedrag en mentaal functioneren; denken, voelen en handelen
(cognitie, affect, gedrag)
Diverse deelgebieden/subdisciplines:
- Ontwikkelingspsychologie
- Klinische psychologie
- Neuropsychologie
- Cognitieve psychologie
- Medische psychologie
- Gezondheidspsychologie
- Sociale psychologie
- Arbeids- en organisatiepsychologie
Individu of omgeving?
Focus van de psychologie ligt op het individu, maar: belang van omgeving
wordt onderkent
Ook aandacht voor invloed biologische factoren
Aandacht voor rol verklarende factoren verschilt:
- Deelgebieden/subdisciplines
- Aspecten van functioneren
Kennis van mensen
Inzicht in het menselijk handelen geeft inzicht in en wordt beïnvloed door
ideeën over menselijke aard (basale kenmerken en processen)
Mensbeelden
3
, - Filosofische, levensbeschouwelijke of religieuze overtuigingen
- Sociaalwetenschappelijke theorieën en onderzoeksbevindingen
Mensbeelden worden gevormd door en vormen observaties
Samenspel van perceptie en ideeën
Perspectieven op gedrag
Biologisch perspectief
Visie op de aard van de mens
- De mens wordt gestuurd door biologische processen
Oorzaken van gedrag
- Genetische en evolutionaire invloeden
- Hersen- en biochemische processen
Mensbeeld
- De biologisch geprogrammeerde mens
Psychodynamisch perspectief
Visie op de aard van de mens
- De mens wordt gecontroleerd door innerlijke processen
Oorzaken van gedrag
- Onbewuste motieven, conflicten en verdedigingen
- Ervaringen uit de vroege jeugd
Mensbeeld
- De irrationele mens
Behavioristisch perspectief
Visie op de aard van de mens
- De mens wordt gevormd door de omgeving
Oorzaken van gedrag
- Eerdere leerervaringen
- Stimuli en consequenties voor gedrag in de omgeving
Mensbeeld
- De extern bepaalde mens
Cognitivistisch perspectief
Visie op de aard van de mens
- De mens is een denker en denken stuurt gedrag
Oorzaken van gedrag
- Waarnemingen, aandacht en geheugen
- Gedachtes, verwachtingen, en plannen
Mensbeeld
- De beperkt rationele mens
Humanistisch perspectief
Visie op de aard van de mens
- De mens is een vrij wezen dat streeft naar zelfactualisatie
Oorzaken van gedrag
- Vrije wil, keuze en aangeboren drijfveren voor zelfactualisatie
4
, - Zoeken naar persoonlijke betekenis van het bestaan
Mensbeeld
- De goede en verantwoordelijke mens
Sociocultureel perspectief
Visie op de aard van de mens
- De mens is een sociaal wezen ingebed in een cultuur
Oorzaken van gedrag
- Sociale invloeden, waaronder normen
- Sociale interacties en groepsprocessen
Mensbeeld
- De cultureel gesocialiseerde mens
Onvolledige mensbeelden
Alle mensbeelden en perspectieven hebben een kern van waarheid, maar
ze leggen veelal de nadruk op één bepaald type proces, en zijn daarmee
eenzijdig (en vaak tegenstrijdig: òf-òf)
5
,Hoorcollege 1 IGW
Biologisch perspectief
Biologisch perspectief op gedrag
Visie op de aard van de mens
De mens wordt gestuurd door biologisch processen
Oorzaken van gedrag
Genetische en evolutionaire invloeden
Hersen- en biochemische processen
Mensbeeld
De biologisch geprogrammeerde mens
Evolutie door natuurlijke selectie
Individuen van soort verschillen biologisch door genetische variatie en
mutaties
- Er vinden voortdurend veranderingen/mutaties plaats in het lichaam
Sommige biologische kenmerken hangen samen met kans op overleven
- Meer kans om een kenmerk door te geven
Behoud van variant indien grotere kans op overleving in specifieke
omgeving
Geleidelijk proces van verandering in de soort als aanpassing aan
omgeving
Overgeërfde gedragsaanpassingen
Welk gedrag vertonen organismen in een omgeving waarin ze dat gedrag
niet hebben kunnen leren?
Ethologie (gedragsleer)
Studie van het (natuurlijke) gedrag van dieren
Vast actiepatroon – niet-geleerde (overgeërfde) reactie die automatisch
wordt geactiveerd door een stimulus
- Vaak bij net geboren dieren onderzoek gedaan door ze weg te halen
bij hun moeder
Evolutie van de mens
Menselijke soort is uitvloeisel van zeer langzaam en zeer langdurig proces
van verandering
6
,Menselijke soort deelt heel veel met andere diersoorten (evolutie bouwt
voort op wat er al is)
- Te zien aan erfelijk materiaal wat we delen met andere wezens
Menselijke soort heeft eigen, relatief unieke eigenschappen en
adaptatieprincipes (evolutie creëert nieuwe
Drievoudig brein
Je kunt in onze hersenen de evolutie terugzien:
- The New Brain
- The Mammalian Brain
- The Reptilian Brain
Evolutionaire psychologie
Psychologische eigenschappen als biologische aanpassingen aan
uitdagingen in de omgeving
Eigenschappen die in alle culturen voorkomen
Bijvoorbeeld:
- Afleiden emoties van anderen
- Onderscheid (niet)verwanten
- Samenwerking met anderen
- Behoefte om ‘erbij te horen’
- Vermogen om taal te leren
- Eenvoudige wiskundige taken
Seksuele partnerselectie
Kenmerken overgedragen door seksuele reproductie – wat zijn de
paringsstrategieën van mensen?
Genen overgedragen door seksuele reproductie – wat zijn de
paringsstrategieën van mensen?
Seksuele strategieën theorie (≠ feit)
Paringsstrategieën weerspiegelen overgedragen neigingen, die zijn
gevormd als reactie op verschillende soorten adaptieve problemen
Geslachtsverschillen in kans op doorgeven genen
Mannen: zoveel mogelijk kinderen krijgen met verschillende partners
- Jeugdig, aantrekkelijk en gezond uiterlijk als teken van
vruchtbaarheid van partner
Vrouwen: wijs i.p.v. wijd paren; grotere investering; zekerheid
vaderschap
- Partner die bereid en instaat is om middelen te investeren in zorg
voor nageslacht
Diverse hypothesen en onderzoek
Reproductieve strategieën (Buss, 2017)
- Geslachtsverschil in voorkeur voor aantal en duur seksuele relaties
7
,Brede acceptatie van huwelijk (Buss & Schmidt, 1993)
- Belang van samenwerking tussen ouders voor nageslacht
Gewenste kenmerken van partner (Buss et al., 1990)
- Mannen: aantrekkelijkheid; Vrouwen: potentiële bijdrage
Seksuele jaloezie (Buss, 1989)
- Vrouwen: emotionele ontrouw vanwege grotere investering
- Mannen: seksuele ontrouw vanwege onzeker vaderschap
Reikwijdte en kritiek
[Evolotionary psychology] is a way of thinking about psychology that can
be applied to any topic within it.
Cosmides & Toobey (1997)
Maar:
- Verklaringen achteraf en theoretische inconsistenties
- Reductionistisch en deterministisch perspectief (vooraf
voorgeprogrammeerd)
- Continuering van natuur-cultuur tegenstelling
- Rechtvaardiging van bestaande sociale verhoudingen
- Overwegend cisgender en heteronormatief perspectief
Alternatieve verklaring
Sociale structuurtheorie
Mannen en vrouwen verschillen in paringsstrategieën vanwege de
uiteenlopende sociale rollen die hen toegekend worden
Eagly & Woord (1999)
Sekse verschillen in gedrag
Is iets natuurlijk of niet?
Ontkrachten stereotypen in primaten, bijv:
- Vrouwelijk leiderschap
- Invloedrijke ouderen
- Zorgzame mannen
- Homoseksueel contact
Potentieel voor breed scala aan gedrag
Expressie hangt af van concrete context
Biologie is en biedt geen rechtvaardiging voor sociale verhoudingen
Erfelijkheid en psychologische kenmerken
Sommige fysieke kenmerken zijn erfelijk
- Hoe zit dat met psychologische kenmerken?
Nature-nurture debat
- Wat is de rol van aangeboren en aangeleerde factoren in gedrag?
8
, -Persoonlijkheid, cognitieve vermogens, agressie, criminaliteit,
seksualiteit, psychopathologie, gezondheid, etc.
Waarom is dit belangrijk?
- Validiteit van uiteenlopende basale mensbeelden
- Aanpak van individuele en sociale problematiek
Wat is erfelijkheid, wat is omgeving
Erfelijkheid
- Overdracht van informatie tussen generaties via genen 46
chromosomen, 20,000 genen, miljarden bouwstenen
Omgeving/milieu
- Postnataal:
Opvoeding, omstandigheden (bijv. stimulatie, warmte)
Sociaal-structureel (bijv. netwerken, verbanden)
Cultureel (bijv. normen, waarden, opvattingen)
- Prenataal:
Hormonen, chemische stoffen (bijv. alcohol, stress)
Gedragsgenetica
Houdt zich bezig met de vraag: wat is erfelijkheid, wat is omgeving?
Studie van het samenspel van erfelijkheid en omgeving
Mate van verwantschap tussen mensen
Gedeelde en ongedeelde omgeving
Verschillende typen onderzoek
- Samenhang van genoom met kenmerken
- Overeenkomsten van kenmerken in families
- Overeenkomsten biologische en adoptie verwanten
- Vergelijken een/twee-eiige tweelingen
Samenspel erfelijkheid en omgeving
Biologie is een aanleg, maar dat betekent niet dat de biologische aanleg
altijd tot uiting komt: de kans dat erfelijk materiaal tot uiting kan komen
Erfelijkheid is predispositie (aanleg) en niet onvermijdelijkheid
Genetische aanleg komt tot uiting via de omgeving
- Expressie van genetische verschillen
- Bijv. alcoholisme, antisociaal gedrag
Omgevingsinvloed die tot uiting kan komen hangt af van de genetische
aanleg
- Aanknopingspunt invloed omgeving
- Bijv. taal leren, artistiek talent
9
, Uiting van aanleg via omgeving
Voorbeeld: schizofrenie (hallucinaties, sociaalemotionele stoornissen)
Ongeveer 15% van bevolking met genetische aanleg
Van hen krijgt 1/15 schizofrenie (1% van bevolking)
Hierbij zijn honderden genen betrokken (polygeen)
Omgevingsfactoren:
- Misbruik en trauma in jeugd
- Cannabisgebruik
- Sociale uitsluiting van minderheden
- Wonen in de grote stad
Invloed van omgeving op genen
Verandering in erfelijk materiaal door genetische schade
- Invloed van UV straling, radioactiviteit, chemische stoffen
Verandering in aansturing genen, niet in erfelijk materiaal
- Invloed van dieet, levensstijl en chronische stress
Epigenetica – verandering in fenotype (expressie), niet genotype
- Veranderingen in genetische aansturing kunnen erfelijk zijn
Visie op persoonlijkheid en welzijn
Wat is persoonlijkheid?
Relatief stabiele manieren van denken, voelen en handelen die
kenmerkend zijn voor iemands reacties op situaties
Vijf factor model (“big five”):
Openheid voor nieuwe ervaringen
Consciëntieusheid/zorgvuldigheid
Extraversie (versus introversie)
Vriendelijkheid/meegaandheid
Neuroticisme/emotionele stabiliteit
Erfelijkheid van persoonlijkheid
Erfelijkheidscoëfficient voor ‘big five’ 1/3 – 1/2
Ook substantiële rol voor unieke omgeving
Kleine invloed van gedeelde (gezins)omgeving
Mogelijke verklaringen
- Biologische verschillen voor mate en variabiliteit van activatie
- Biologische verschillen in vatbaarheid voor beloning en straf
- Biologische verschillen in temperament (emotie & gedragsstijlen
Psychologische behandeling
10
