FAMILIAALVERMOGENSRECHT: LESSEN & BOEK
BILLIJK EN INCLUSIEFVERMOGENSRECHT
Inhoudsopgave
INLEIDING...................................................................................................... 1
ALGEMEEN......................................................................................................................... 1
DE VOORSTELLINGEN VAN PROFESSOR VERBEKE........................................................................1
4DE PISTE, VERBLIJVINGSBEDING BIJ EEN ONVERDEELDHEID (= ALTERNATIEVE AAN
VERREKENNINGSBEDINGEN DIE WEL FISCAAL ONGUNSTIG WORDEN)................................................3
5DE PISTE (= TOEKENNINGSBEDING BIJ WIJZE VAN HV).................................................................4
DEEL 1. KLASSIEKE HORIZONTALE AFFECTIEVE RELATIES: HET HUWELIJK..........6
Algemeen.................................................................................................................... 7
De functies van het huwelijk.......................................................................................7
Voor de kinderen & kwetsbaarheid.............................................................................8
Autonomiebeginsel en solidariteit...............................................................................9
Speciale status van het huwelijk zowel in private context als op het publiek domein
(Wettelijke intimiteits-economische priviliges)............................................................9
AFDELING 3. HUWELIJK NAAR BELGISCH RECHT.......................................................................10
Algemeen.................................................................................................................. 10
Solidariteit tijdens het huwelijk : Dwingend/ Primair stelsel......................................10
Algemeen............................................................................................................................ 10
Gezinslasten........................................................................................................................ 10
Gezinswoning (bescherming gezinswoning)........................................................................ 11
Algemeen........................................................................................................................ 11
Tijdens het huwelijk......................................................................................................... 12
Na echtscheiding............................................................................................................. 13
Na overlijden................................................................................................................... 14
Gezinsmoeilijkheden........................................................................................................... 15
Nietigverklaringen bij miskenning van dwingende regels....................................................15
De persoonlijke en vermogensrechtelijke plichten...............................................................15
Solidariteit tijdens het huwelijk: Aanvullend/wettelijk stelsel....................................16
Algemeen............................................................................................................................ 16
Wettelijke gemeenschapsstelsel.......................................................................................... 16
Vermogensrechtelijke solidariteit.................................................................................... 17
Anticipatieve inbreng...................................................................................................... 18
Voor alle stelsels van gemeenschap................................................................................ 18
Demarcatiecriterium........................................................................................................... 18
Contractsvrijheid en dwingende beperkingen binnen het gemeenschapsstelsel..................19
Gemodaliseerde contractsvrijheid binnen het stelsel (coherentievereiste)......................19
Dwingende regels binnen stelsels van gemeenschap......................................................19
Autonomie door afzonderlijk of concurrentieel bestuur...................................................20
Solidariteit via gezamenlijk bestuur voor belangrijke handelingen..................................20
Conventionele afwijkingen binnen stelsels van gemeenschap.........................................20
Aanwinsten......................................................................................................................... 21
Aanwinsten & huwelijksvoordelen................................................................................... 21
Rol van de aanwinsten.................................................................................................... 24
Ruimere bescherming op aanwinsten.............................................................................. 24
Titre et finance................................................................................................................ 25
Solidariteit bij echtscheiding.....................................................................................27
A. Algemeen........................................................................................................................ 27
B. Vermogenssolidariteit, goederenverdeling of verrekening...............................................27
Gemeenschapsstelsel...................................................................................................... 27
Scheiding van goederen.................................................................................................. 27
Informatieplicht va de notaris (x2).................................................................................. 28
Solidariteit bij overlijden........................................................................................... 29
A. Huwelijksvoordelen......................................................................................................... 29
B. Aanvullend en dwingend recht........................................................................................ 29
Algemeen........................................................................................................................ 29
, Omzetting van vruchtgebruik.......................................................................................... 30
De recente hervorming van erfrecht............................................................................... 30
De WTOV......................................................................................................................... 30
Dwingend erfrecht : abstracte en concrete reserve.........................................................31
Mechanismen om de LLE uit te sluiten............................................................................32
Erfbedingen..................................................................................................................... 32
C. Wettelijke economische privileges................................................................................... 33
Algemeen & de drie pijlers.............................................................................................. 33
Schenk-en erfbelasting.................................................................................................... 35
DEEL 2: MODERNE HORIZONTALE AFFECTIEVE RELATIES: ONGEHWUDE
SAMENWONING............................................................................................ 38
AFDELING 1. ALGEMEEN..................................................................................................... 38
Van huwelijk naar…................................................................................................... 38
Feitelijke samenwoning............................................................................................. 38
Wettelijke samenwoning........................................................................................... 39
AFDELING 2. SOLIDARITEIT BIJ ONGEHUWDE SAMENWONING, NAAR VIGEREND BELGISCH RECHT........40
§1. Solidariteit tijdens de relatie................................................................................40
A. Mini primair stelsel bij wettelijke samenwoning...............................................................40
Algemeen........................................................................................................................ 40
Gezinslasten.................................................................................................................... 40
Gezinswoning.................................................................................................................. 40
Gezinsmoeilijkheden....................................................................................................... 41
B. Rechterlijke tussenkomst bij feitelijke samenwoning.......................................................41
Gezinslasten.................................................................................................................... 42
Geen hoofdelijkheid........................................................................................................ 42
Gezinswoning.................................................................................................................. 42
Gezinsmoeilijkheden....................................................................................................... 42
§2. Solidariteit bij relatiebreuk..................................................................................43
A. Inkomstensolidariteit, partneralimentatie........................................................................ 43
Geen recht op alimentatie na relatiebreuk bij samenwoners...........................................43
Conventionele alimentatie voor samenwoners................................................................43
B. Vermogenssolidariteit...................................................................................................... 44
Geen wettelijke solidariteit bij wettelijke samenwoning...................................................44
Vergoedingen.................................................................................................................. 44
Het wettelijk vermoeden van ondeelbaarheid.................................................................44
Samenwoningsovereenkomst.......................................................................................... 44
Geen stelsel.................................................................................................................... 45
Toegevoegd intern gemeenschappelijk vermogen of TIGV...............................................46
§3. Solidariteit bij overlijden......................................................................................46
A. Aanwinstenvoordelen en conventionele regelingen.........................................................46
Huwelijksvoordelen- Aanwinstenvoordelen?....................................................................46
Beding van aanwas bij onverdeeldheid...........................................................................46
B. Erfrecht van langstlevende wettelijk samenwonende partner.........................................46
Bescherming woonmilieu van de LLP............................................................................... 46
WTOV.............................................................................................................................. 47
Geen gezinswoning, geen erfrecht en geen bescherming...............................................48
C. Wettelijke economisch privileges..................................................................................... 48
Pensioenrechten bij wettelijke samenwoning..................................................................48
Pensioenrechten bij feitelijke samenwoning....................................................................48
Schenk en erfbelasting: Gelijkschakeling met het huwelijk..............................................48
DEEL 3 : POSTMODERNE HORIZONTALE AFFECTIEVE RELATIES : ECLECTISCHE
(=GEVARIEERDE) RELATIEVORMEN OF ‘ANDERE’ INTIEME
SAMENLEVINGSRELATIES..............................................................................49
§1. OP WEG NAAR EEN ‘POST-FAMILIALE FAMILIE’ MET ‘ONTKOPPELING VAN HET FAMILIERECHT..........49
§2. CRITERIA VOOR DE OMSCHRIJVING VAN ‘ANDERE’ INTIEME HORIZONTALE RELATIES.....................50
A. Seks is geen criterium..........................................................................................51
B. Kinderen zijn geen criterium.................................................................................53
C. Koppel, geslacht of gender zijn geen criterium.....................................................53
D. Samenwoning is geen criterium...........................................................................57
E. Intieme samenlevingsrelaties...............................................................................58
§3. WETTELIJKE SOLIDARITEIT BIJ ‘ANDERE INTIEME SAMENLEVINGSRELATIES’.................................58
,DEEL 4. EVALUATIE EN VOORSTELLEN VOOR INTIEME SAMENLEVINGSRELATIES60
§1. DE VELE GRADATIES VAN BESCHERMING VAN INTIEME SAMENLEVINGSRELATIES IN HET BELGISCH
RECHT............................................................................................................................. 60
A. Le menu fixe à la carte.........................................................................................60
B. Private bescherming en wettelijke privileges........................................................61
C. Onbillijkheid na echtscheiding en relatiebreuk.....................................................61
§2. HET PARADIGMA VAN DE AUTONOMIE ALS GRONDSLAG VAN BESCHERMING...............................64
§3. DE AANNAMES VAN HET AUTONOMIE-PARADIGMA : EEN VRIJE EN ONDERHANDELDE AUTONOMIE....66
§ 4. DE ONDERHANDELDE AUTONOMIE IN TWIJFEL GETROKKEN: VAN PARADIGMA NAAR TEGENBEWIJS
(=HOE VAAK KOMT HET AAN BOD)........................................................................................68
§ 5. DE WARE AUTONOMIE EN BESCHERMING VERZOEND. NAAR EEN BILLIJK DEFAULT-SYSTEEM VAN
AANVULLENDE REGELS MET UITSTAP VIA EEN VERSTERKTE OPT-OUT..............................................73
§ 6. DE ONDERHANDELDE OF VERSTERKTE OPT-OUT. WETTELIJKE VORM- EN GELDIGHEIDSVEREISTEN
VOOR ONDERHANDELDE AUTONOMIE IN SAMENWONINGSRELATIES................................................75
A. Aanzetten in het huidige Belgische recht voor meer en betere informatie...........75
B. Wettelijke vorm- en geldigheidsvereisten voor een versterkte opt-out huwelijks-of
samenlevingsovereenkomst.....................................................................................76
C. Mogelijke weerstand tegen dit voorstel, en de weerlegging daarvan...................78
D. Huwelijks- en samenwoningsovereenkomsten met verdergaande solidariteit dan
in de default-regeling: opt-more...............................................................................79
E. Samenvatting........................................................................................................ 80
§ 7. FUNCTION OVER FORM. GELIJKE BEHANDELING VAN SAMENWONINGSRELATIES..........................80
A. Discriminatie......................................................................................................... 80
B. Functionele gelijkwaardigheid...............................................................................80
C. Voorzichtige aanzetten bij het Grondwettelijk Hof................................................82
§ 8. NAAR EEN INCLUSIEF RELATIEVERMOGENSRECHT: MODULAIR FAMILIERECHT OF FAMILIERECHT À LA
CARTE............................................................................................................................. 82
A. Raamwerk of cluster van modules........................................................................83
B. Default-raamwerk voor formele en gekwalificeerde samenwoningsrelaties, met
versterkte opt-out..................................................................................................... 84
C. Opt-in raamwerk voor andere intieme samenlevingsrelaties................................85
§.9 CONCREET VOORSTEL VOOR INTIEME SAMENLEVINGSRELATIES VAN CARING EN SHARING-RAAMWERK
MET VIER MODULES - MODULAIRE DEFAULT-REGELS VOOR SAMENWONINGSRELATIES, MET VERSTERKTE
OPT-OUT - MODULAIRE OPT-IN VOOR 'ANDERE INTIEME SAMENLEVINGSRELATIES'............................86
A. De grondslagen van de caring en sharing-benadering in intieme
samenlevingsrelaties................................................................................................86
B. Caring en sharing tijdens de relatie - Module 1: hulp............................................88
C. Caring en sharing bij echtscheiding of relatiebreuk - Module 2 en -plus:
alimentatie en vermogen.......................................................................................... 88
D. Caring en sharing na overlijden - Modules 3/3-plus en 4: vermogen en vermogen
plus........................................................................................................................... 91
§ 10. CRITERIA VOOR TOEKENNING VAN WETTELIJKE INTIMITEITS-EN ECONOMISCHE PRIVILEGES IN HET
PUBLIEKE DOMEIN.............................................................................................................. 94
A. Wettelijke intimiteitsprivileges - The Minimal Marriage.........................................94
B. Wettelijke economisch-financiële privileges of gunstregime solidariteit...............94
DEEL 5. VERREKENING VAN AANWINSTEN......................................................96
AFDELING 1. INLEIDING....................................................................................................... 96
Algemeen.................................................................................................................. 96
A. Verrekening van aanwinsten............................................................................................ 97
B. Gemeenschap van aanwinsten........................................................................................ 97
Nadere analyse van het verrekenregime..................................................................97
AFDELING 2. AANVANGSVERMOGEN.......................................................................................98
Inhoud....................................................................................................................... 98
Wat is inbegrepen in het aanvangsvermogen?.................................................................... 98
Wat is uitgesloten van het aanvangsvermogen?..................................................................98
Waardering............................................................................................................... 99
AFDELING 3. EINDVERMOGEN............................................................................................. 100
Inhoud..................................................................................................................... 100
Waaruit bestaat het eindvermogen (algemeen)?...............................................................100
, Fictieve toevoegingen ter correctie van deloyale gedragingen..........................................100
Uitzonderingen: wanneer is er geen sprake van deloyaal gedrag?....................................100
Waardering............................................................................................................. 101
Belang van waardering: voorbeelden......................................................................101
Voorbeeld 1 – Vrijwillige waardestijging (renovatie)...........................................................101
Voorbeeld 2 – Onvrijwillige waardestijging (externe factoren)...........................................101
Voorbeeld 3 – Onvrijwillige waardestijging van roerend goed............................................102
AFDEELING 4. VERREKENVORDERING...................................................................................102
Algemene regel....................................................................................................... 102
Beperking 1............................................................................................................. 102
Beperking 2............................................................................................................. 103
Schuldenaar met negatief aanvangsvermogen.................................................................103
Wettelijke basis van het Belgische cap-systeem................................................................103
AFDELING 5. BESLUIT....................................................................................................... 104
DEEL 6. RECENTE ONTWIKKELINGEN INZAKE VERGOEDINGEN TUSSEN
ECHTGENOTEN EN SAMENWONERS..............................................................105
AFDELING 1. INLEIDING..................................................................................................... 105
Probleemstelling..................................................................................................... 105
Overzicht................................................................................................................. 105
AFDELING 2. VERGOEDINGEN IN EEN GEMEENSCHAPSSTELSEL...................................................105
Basisprincipes......................................................................................................... 106
Toepassing 1 – HvB Antwerpen 4 oktober 2022......................................................106
Context: cassatierechtspraak inzake de “klussende echtgenoot”......................................106
Informatie die we nodig hebben om het arrest te kunnen begrijpen..............................106
Zaak Antwerp 4/10/2022................................................................................................... 107
Toepassing 2: HvB Gent 12 januari 2023.................................................................107
Context: Cassatierechtspraak inzake vermenging van eigen gelden.................................107
Informatie die we nodig hebben om het arrest te kunnen begrijpen..............................107
Zaak Gent 12/01/2023...................................................................................................... 108
AFDELING 3. VERGOEDINGEN IN EEN SCHEIDINGSSTELSEL........................................................109
Basisprincipes......................................................................................................... 109
Toepassing 1 – HvB Antwerpen 1 april 2025...........................................................109
Context: bewijsregels van het gemeen recht..................................................................... 109
Informatie die we nodig hebben om het arrest te kunnen begrijpen..............................109
Zaak Antwerpen 1/04/2025............................................................................................... 110
Toepassing 2: Cass. 9 september 2024...................................................................111
Context: waardering van de vergoeding wegens ongerechtvaardigde verrijking...............111
Informatie die we nodig hebben om het arrest te kunnen begrijpen..............................111
Zaak Cass. 9/09/2025........................................................................................................ 112
DEEL 7. SCHENKEN EN VERERVEN VAN DIGITALE ASSETS..............................115
INLEIDING....................................................................................................................... 115
Toegang tot documenten en inloggegevens............................................................115
Erven...................................................................................................................... 115
Giften...................................................................................................................... 115
FEITELIJK-FUNCTIONEEL..................................................................................................... 116
In de voetsporen treden.......................................................................................... 116
Functionaliteiten..................................................................................................... 117
Onderzoeksassumptie............................................................................................. 118
JURIDISCH FUNCTIONEEL.................................................................................................... 118
Toegang – Crypto.................................................................................................... 118
Vererven – Crypto................................................................................................... 119
Schenken – Crypto..................................................................................................123
CONCLUSIE..................................................................................................................... 125
DEEL 8. SOLIDARITEIT IN AANWINSTENSTELSELS.........................................126
INLEIDING....................................................................................................................... 126
Algemeen................................................................................................................ 126
Een aantal vragen................................................................................................... 127
Methode om vragen te beantwoorden....................................................................127
,AFDELING 1. BESTUURSREGELING.......................................................................................127
Probleemstelling..................................................................................................... 127
Oplossingen............................................................................................................ 128
Wanneer is toestemming vereist?...................................................................................... 128
Wat is de sanctie indieen geen toestemming gevraagd/verkregen is?...............................128
AFDELING 2. BESCHERMING VAN DE GEZINSWONING...............................................................129
Probleemstelling..................................................................................................... 129
Oplossingen............................................................................................................ 129
Wanneer is toestemming vereist om te verkopen?............................................................129
Wat is sanctie indien geen toestemming gevraagd / verkregen?.......................................130
AFDELING 3. SCHULDENREGELING.......................................................................................130
Probleemstelling..................................................................................................... 130
Oplossingen............................................................................................................ 131
Welk vermogen kan een schuldeiser aanspreken?.............................................................131
Welk vermogen draagt echt de schuld ?............................................................................ 131
AFDELING 4. INKOMSTEN ALS DEEL VAN DE AANWINSTEN.........................................................132
AFDELING 5. WAARDESTIJGINGEN ALS DEEL VAN DE AANWINSTEN.............................................132
AFDELING 6. NIET-AANWINSTEN ALS DEEL VAN DE AANWINSTEN...............................................133
AFDELING 7. METHODE VAN VERMOGENSDELING....................................................................134
AFDELING 8. VERDEEL- OF VERREKENSLEUTEL.......................................................................135
AFDELING 9. SAMENSTELLING EN WAARDERING VAN DE AANWINSTEN.........................................135
Probleemstelling..................................................................................................... 135
Oplossing................................................................................................................ 136
Wat is het ogenblik van samenstelling en waardering van de verdeelbare/verrekenbare
massa?.............................................................................................................................. 136
AFDELING 10. AFWIJKINGEN VIA HUWELIJKSOVEREENKOMST......................................................137
AFDELING 11. GLOBAAL OVERZICHT....................................................................................138
Solidariteitscontinuüm op basis van de hier onderzochte elementen.....................138
Solidariteitscontinuüm op basis van het volledige onderzoek.................................138
Enkele theoretische conclusies...............................................................................139
Enkele aanbevelingen voor de Belgische stelsels...................................................139
,INLEIDING
Algemeen
In deze cursus gaan we bekijken hoe mensen samen een affectieve relatie
opbouwen. We gaan zien dat er verschillende manieren zijn om samen te
kunnen wonen met iemand. De bekendste en belangrijkste figuur is
huwelijk. Als mensen samen trouwen kan dat juridische, economische en
financiële gevolgen hebben. We spreken hier van
huwelijksvermogensrecht.
Maar, en we gaan het later zien, er zijn ook andere relaties! De wetgever
heeft het uitgebreid en we hebben nu ook wettelijke en feitelijke
samenwoningen! We spreken dan van relatievermogensrecht. Het zijn de
relaties die buiten vallen van het huwelijk.
Tijdens al die lessen gaan we zien hoe we een evenwicht moeten zoeken
tussen autonomie en bescherming in elk relatie. Er moet echt een goed
evenwicht gevonden zijn! Als we te veel “macht” aan een geven, kan het
kwade gevolgen hebben.
De titel is: Billijk en inclusief relatievermogensrecht. Het betekent dat we
alleen de horizontale relaties zullen analyseren (we zullen ook de relaties
tussen minderjarigen vermijden!). Tot nu toe hebben we maar 3 “officiële”
relaties:
- Huwelijk, wettelijke en feitelijke samenwoning.
Maar we kunnen vandaag zien in onze maatschappij dat we heel veel
andere relatievormen hebben die niet door ons huidig wet zijn geregeld!
Het zijn de postmoderne vormen van intieme samenlevingsrelaties, het
inclusieve relatievermogensrecht (≈ relaties die buiten het klassieke kader
van het familierecht vallen).
Waarom Billijk? Want mensen in een relatie moeten dezelfde rechten
hebben maar ook dat mensen, ongeacht de relatietype die ze kozen, ook
een soort gelijke bescherming mogen krijgen. Waarom zijn bv.
polyamoureuze relaties uitgesloten?
Het recht is ook onbillijk. Waarom zijn er verschillen tussen gehuwde en
ongehuwde personen die in een relatie zijn?
- Kijk bijvoorbeeld, in sommige fiscale materies, hebben samenwoners
dezelfde rechten dan gehuwde koppels. Maar het is gewoon voor die
onderwerpen! Ze moeten niet denken dat voor de rest ze dezelfde
bescherming zullen krijgen!
De voorstellingen van Professor Verbeke
Maar we moeten beginnen met het begin. M. Verbeke heeft lang
verschillende stellingen gehad en heeft ook vaak van mening verandert.
Bijvoorbeeld, hij dacht dat, om een intieme relatie te kunnen hebben, seks
1
, nodig had. We zullen het later zien maar hij verlaat dit criteria en zegt
vandaag de dag dat het niet meer nuttig is!
M. Verbeke (later zal het Verbeke of V. zijn) had jarenlang een stelling
verdedigt = de verplichte participatie van aanwinsten. Die stelling heeft hij
jaren al verdedigd maar heeft het moeten loslaten want hij zag dat
mensen die met hem werkten niet ermee eens zijn.
o Herinnering = Aanwinsten = alle inkomsten uit beroep en de
inkomsten uit eigen vermogen, de besparingen daarop en de
beleggingen daarvan.
- Dus zijn mening was een dwingend participatie voor elk relatie! Ook
een soort rechterlijke billijkheidscorrectie toevoegen dat al bestaat
voor huwelijksrelaties!
Maar hij kon het niet want zijn collega’s er niet mee eens werden. Maar hij
had een plan (≈link met onderhandelen en bemiddelen). Hij wou toch wel
sommige aspecten van het familierecht wijzigen. Hij heeft dus zijn idee (≈
dwingend aanwinstenparticipatie) voorgesteld zodat de andere partij meer
geneigd zou zijn om andere voorwerpen te aanvaarde (en het heeft
gewerkt).
Correcties:
Anchor (≈ - 2.3.65
basis) van (verrekenbedingen
Dwingend Correcties =
correcties bij - 2.3.64 (TIGV +
aanwinstenpa 4de en 5de piste
Scheiding correcties op
rticipatie (alleen voor
van verrekenbedingen)
goederen 2.3.64 en
- 2.3.81 2.3.65)
(SvG) - Informatieplicht
(x2) van de notaris
- Heling
onwaardigheid
- Theorie van
huwelijksvoordelen
Dus dankzij zijn initiële voorstelling heeft hij andere mechanismes kunnen
doen aanvaarden!
We moeten dus eerst kijken wat het allemaal is!
- Verrekenbeding van aanwinsten (2.3.65 BW) = Een
verrekenbeding is een contractuele afspraak tussen echtgenoten
waarbij zij bepalen dat bij het einde van het
huwelijksvermogensstelsel (bv. echtscheiding of overlijden) een
verrekening in waarde gebeurt van bepaalde
vermogensbestanddelen of vermogensaanwas. Er is hier geen
gemeenschappelijke vermogen maar een soort schuldvordering aan
het einde van het stelsel!
2
BILLIJK EN INCLUSIEFVERMOGENSRECHT
Inhoudsopgave
INLEIDING...................................................................................................... 1
ALGEMEEN......................................................................................................................... 1
DE VOORSTELLINGEN VAN PROFESSOR VERBEKE........................................................................1
4DE PISTE, VERBLIJVINGSBEDING BIJ EEN ONVERDEELDHEID (= ALTERNATIEVE AAN
VERREKENNINGSBEDINGEN DIE WEL FISCAAL ONGUNSTIG WORDEN)................................................3
5DE PISTE (= TOEKENNINGSBEDING BIJ WIJZE VAN HV).................................................................4
DEEL 1. KLASSIEKE HORIZONTALE AFFECTIEVE RELATIES: HET HUWELIJK..........6
Algemeen.................................................................................................................... 7
De functies van het huwelijk.......................................................................................7
Voor de kinderen & kwetsbaarheid.............................................................................8
Autonomiebeginsel en solidariteit...............................................................................9
Speciale status van het huwelijk zowel in private context als op het publiek domein
(Wettelijke intimiteits-economische priviliges)............................................................9
AFDELING 3. HUWELIJK NAAR BELGISCH RECHT.......................................................................10
Algemeen.................................................................................................................. 10
Solidariteit tijdens het huwelijk : Dwingend/ Primair stelsel......................................10
Algemeen............................................................................................................................ 10
Gezinslasten........................................................................................................................ 10
Gezinswoning (bescherming gezinswoning)........................................................................ 11
Algemeen........................................................................................................................ 11
Tijdens het huwelijk......................................................................................................... 12
Na echtscheiding............................................................................................................. 13
Na overlijden................................................................................................................... 14
Gezinsmoeilijkheden........................................................................................................... 15
Nietigverklaringen bij miskenning van dwingende regels....................................................15
De persoonlijke en vermogensrechtelijke plichten...............................................................15
Solidariteit tijdens het huwelijk: Aanvullend/wettelijk stelsel....................................16
Algemeen............................................................................................................................ 16
Wettelijke gemeenschapsstelsel.......................................................................................... 16
Vermogensrechtelijke solidariteit.................................................................................... 17
Anticipatieve inbreng...................................................................................................... 18
Voor alle stelsels van gemeenschap................................................................................ 18
Demarcatiecriterium........................................................................................................... 18
Contractsvrijheid en dwingende beperkingen binnen het gemeenschapsstelsel..................19
Gemodaliseerde contractsvrijheid binnen het stelsel (coherentievereiste)......................19
Dwingende regels binnen stelsels van gemeenschap......................................................19
Autonomie door afzonderlijk of concurrentieel bestuur...................................................20
Solidariteit via gezamenlijk bestuur voor belangrijke handelingen..................................20
Conventionele afwijkingen binnen stelsels van gemeenschap.........................................20
Aanwinsten......................................................................................................................... 21
Aanwinsten & huwelijksvoordelen................................................................................... 21
Rol van de aanwinsten.................................................................................................... 24
Ruimere bescherming op aanwinsten.............................................................................. 24
Titre et finance................................................................................................................ 25
Solidariteit bij echtscheiding.....................................................................................27
A. Algemeen........................................................................................................................ 27
B. Vermogenssolidariteit, goederenverdeling of verrekening...............................................27
Gemeenschapsstelsel...................................................................................................... 27
Scheiding van goederen.................................................................................................. 27
Informatieplicht va de notaris (x2).................................................................................. 28
Solidariteit bij overlijden........................................................................................... 29
A. Huwelijksvoordelen......................................................................................................... 29
B. Aanvullend en dwingend recht........................................................................................ 29
Algemeen........................................................................................................................ 29
, Omzetting van vruchtgebruik.......................................................................................... 30
De recente hervorming van erfrecht............................................................................... 30
De WTOV......................................................................................................................... 30
Dwingend erfrecht : abstracte en concrete reserve.........................................................31
Mechanismen om de LLE uit te sluiten............................................................................32
Erfbedingen..................................................................................................................... 32
C. Wettelijke economische privileges................................................................................... 33
Algemeen & de drie pijlers.............................................................................................. 33
Schenk-en erfbelasting.................................................................................................... 35
DEEL 2: MODERNE HORIZONTALE AFFECTIEVE RELATIES: ONGEHWUDE
SAMENWONING............................................................................................ 38
AFDELING 1. ALGEMEEN..................................................................................................... 38
Van huwelijk naar…................................................................................................... 38
Feitelijke samenwoning............................................................................................. 38
Wettelijke samenwoning........................................................................................... 39
AFDELING 2. SOLIDARITEIT BIJ ONGEHUWDE SAMENWONING, NAAR VIGEREND BELGISCH RECHT........40
§1. Solidariteit tijdens de relatie................................................................................40
A. Mini primair stelsel bij wettelijke samenwoning...............................................................40
Algemeen........................................................................................................................ 40
Gezinslasten.................................................................................................................... 40
Gezinswoning.................................................................................................................. 40
Gezinsmoeilijkheden....................................................................................................... 41
B. Rechterlijke tussenkomst bij feitelijke samenwoning.......................................................41
Gezinslasten.................................................................................................................... 42
Geen hoofdelijkheid........................................................................................................ 42
Gezinswoning.................................................................................................................. 42
Gezinsmoeilijkheden....................................................................................................... 42
§2. Solidariteit bij relatiebreuk..................................................................................43
A. Inkomstensolidariteit, partneralimentatie........................................................................ 43
Geen recht op alimentatie na relatiebreuk bij samenwoners...........................................43
Conventionele alimentatie voor samenwoners................................................................43
B. Vermogenssolidariteit...................................................................................................... 44
Geen wettelijke solidariteit bij wettelijke samenwoning...................................................44
Vergoedingen.................................................................................................................. 44
Het wettelijk vermoeden van ondeelbaarheid.................................................................44
Samenwoningsovereenkomst.......................................................................................... 44
Geen stelsel.................................................................................................................... 45
Toegevoegd intern gemeenschappelijk vermogen of TIGV...............................................46
§3. Solidariteit bij overlijden......................................................................................46
A. Aanwinstenvoordelen en conventionele regelingen.........................................................46
Huwelijksvoordelen- Aanwinstenvoordelen?....................................................................46
Beding van aanwas bij onverdeeldheid...........................................................................46
B. Erfrecht van langstlevende wettelijk samenwonende partner.........................................46
Bescherming woonmilieu van de LLP............................................................................... 46
WTOV.............................................................................................................................. 47
Geen gezinswoning, geen erfrecht en geen bescherming...............................................48
C. Wettelijke economisch privileges..................................................................................... 48
Pensioenrechten bij wettelijke samenwoning..................................................................48
Pensioenrechten bij feitelijke samenwoning....................................................................48
Schenk en erfbelasting: Gelijkschakeling met het huwelijk..............................................48
DEEL 3 : POSTMODERNE HORIZONTALE AFFECTIEVE RELATIES : ECLECTISCHE
(=GEVARIEERDE) RELATIEVORMEN OF ‘ANDERE’ INTIEME
SAMENLEVINGSRELATIES..............................................................................49
§1. OP WEG NAAR EEN ‘POST-FAMILIALE FAMILIE’ MET ‘ONTKOPPELING VAN HET FAMILIERECHT..........49
§2. CRITERIA VOOR DE OMSCHRIJVING VAN ‘ANDERE’ INTIEME HORIZONTALE RELATIES.....................50
A. Seks is geen criterium..........................................................................................51
B. Kinderen zijn geen criterium.................................................................................53
C. Koppel, geslacht of gender zijn geen criterium.....................................................53
D. Samenwoning is geen criterium...........................................................................57
E. Intieme samenlevingsrelaties...............................................................................58
§3. WETTELIJKE SOLIDARITEIT BIJ ‘ANDERE INTIEME SAMENLEVINGSRELATIES’.................................58
,DEEL 4. EVALUATIE EN VOORSTELLEN VOOR INTIEME SAMENLEVINGSRELATIES60
§1. DE VELE GRADATIES VAN BESCHERMING VAN INTIEME SAMENLEVINGSRELATIES IN HET BELGISCH
RECHT............................................................................................................................. 60
A. Le menu fixe à la carte.........................................................................................60
B. Private bescherming en wettelijke privileges........................................................61
C. Onbillijkheid na echtscheiding en relatiebreuk.....................................................61
§2. HET PARADIGMA VAN DE AUTONOMIE ALS GRONDSLAG VAN BESCHERMING...............................64
§3. DE AANNAMES VAN HET AUTONOMIE-PARADIGMA : EEN VRIJE EN ONDERHANDELDE AUTONOMIE....66
§ 4. DE ONDERHANDELDE AUTONOMIE IN TWIJFEL GETROKKEN: VAN PARADIGMA NAAR TEGENBEWIJS
(=HOE VAAK KOMT HET AAN BOD)........................................................................................68
§ 5. DE WARE AUTONOMIE EN BESCHERMING VERZOEND. NAAR EEN BILLIJK DEFAULT-SYSTEEM VAN
AANVULLENDE REGELS MET UITSTAP VIA EEN VERSTERKTE OPT-OUT..............................................73
§ 6. DE ONDERHANDELDE OF VERSTERKTE OPT-OUT. WETTELIJKE VORM- EN GELDIGHEIDSVEREISTEN
VOOR ONDERHANDELDE AUTONOMIE IN SAMENWONINGSRELATIES................................................75
A. Aanzetten in het huidige Belgische recht voor meer en betere informatie...........75
B. Wettelijke vorm- en geldigheidsvereisten voor een versterkte opt-out huwelijks-of
samenlevingsovereenkomst.....................................................................................76
C. Mogelijke weerstand tegen dit voorstel, en de weerlegging daarvan...................78
D. Huwelijks- en samenwoningsovereenkomsten met verdergaande solidariteit dan
in de default-regeling: opt-more...............................................................................79
E. Samenvatting........................................................................................................ 80
§ 7. FUNCTION OVER FORM. GELIJKE BEHANDELING VAN SAMENWONINGSRELATIES..........................80
A. Discriminatie......................................................................................................... 80
B. Functionele gelijkwaardigheid...............................................................................80
C. Voorzichtige aanzetten bij het Grondwettelijk Hof................................................82
§ 8. NAAR EEN INCLUSIEF RELATIEVERMOGENSRECHT: MODULAIR FAMILIERECHT OF FAMILIERECHT À LA
CARTE............................................................................................................................. 82
A. Raamwerk of cluster van modules........................................................................83
B. Default-raamwerk voor formele en gekwalificeerde samenwoningsrelaties, met
versterkte opt-out..................................................................................................... 84
C. Opt-in raamwerk voor andere intieme samenlevingsrelaties................................85
§.9 CONCREET VOORSTEL VOOR INTIEME SAMENLEVINGSRELATIES VAN CARING EN SHARING-RAAMWERK
MET VIER MODULES - MODULAIRE DEFAULT-REGELS VOOR SAMENWONINGSRELATIES, MET VERSTERKTE
OPT-OUT - MODULAIRE OPT-IN VOOR 'ANDERE INTIEME SAMENLEVINGSRELATIES'............................86
A. De grondslagen van de caring en sharing-benadering in intieme
samenlevingsrelaties................................................................................................86
B. Caring en sharing tijdens de relatie - Module 1: hulp............................................88
C. Caring en sharing bij echtscheiding of relatiebreuk - Module 2 en -plus:
alimentatie en vermogen.......................................................................................... 88
D. Caring en sharing na overlijden - Modules 3/3-plus en 4: vermogen en vermogen
plus........................................................................................................................... 91
§ 10. CRITERIA VOOR TOEKENNING VAN WETTELIJKE INTIMITEITS-EN ECONOMISCHE PRIVILEGES IN HET
PUBLIEKE DOMEIN.............................................................................................................. 94
A. Wettelijke intimiteitsprivileges - The Minimal Marriage.........................................94
B. Wettelijke economisch-financiële privileges of gunstregime solidariteit...............94
DEEL 5. VERREKENING VAN AANWINSTEN......................................................96
AFDELING 1. INLEIDING....................................................................................................... 96
Algemeen.................................................................................................................. 96
A. Verrekening van aanwinsten............................................................................................ 97
B. Gemeenschap van aanwinsten........................................................................................ 97
Nadere analyse van het verrekenregime..................................................................97
AFDELING 2. AANVANGSVERMOGEN.......................................................................................98
Inhoud....................................................................................................................... 98
Wat is inbegrepen in het aanvangsvermogen?.................................................................... 98
Wat is uitgesloten van het aanvangsvermogen?..................................................................98
Waardering............................................................................................................... 99
AFDELING 3. EINDVERMOGEN............................................................................................. 100
Inhoud..................................................................................................................... 100
Waaruit bestaat het eindvermogen (algemeen)?...............................................................100
, Fictieve toevoegingen ter correctie van deloyale gedragingen..........................................100
Uitzonderingen: wanneer is er geen sprake van deloyaal gedrag?....................................100
Waardering............................................................................................................. 101
Belang van waardering: voorbeelden......................................................................101
Voorbeeld 1 – Vrijwillige waardestijging (renovatie)...........................................................101
Voorbeeld 2 – Onvrijwillige waardestijging (externe factoren)...........................................101
Voorbeeld 3 – Onvrijwillige waardestijging van roerend goed............................................102
AFDEELING 4. VERREKENVORDERING...................................................................................102
Algemene regel....................................................................................................... 102
Beperking 1............................................................................................................. 102
Beperking 2............................................................................................................. 103
Schuldenaar met negatief aanvangsvermogen.................................................................103
Wettelijke basis van het Belgische cap-systeem................................................................103
AFDELING 5. BESLUIT....................................................................................................... 104
DEEL 6. RECENTE ONTWIKKELINGEN INZAKE VERGOEDINGEN TUSSEN
ECHTGENOTEN EN SAMENWONERS..............................................................105
AFDELING 1. INLEIDING..................................................................................................... 105
Probleemstelling..................................................................................................... 105
Overzicht................................................................................................................. 105
AFDELING 2. VERGOEDINGEN IN EEN GEMEENSCHAPSSTELSEL...................................................105
Basisprincipes......................................................................................................... 106
Toepassing 1 – HvB Antwerpen 4 oktober 2022......................................................106
Context: cassatierechtspraak inzake de “klussende echtgenoot”......................................106
Informatie die we nodig hebben om het arrest te kunnen begrijpen..............................106
Zaak Antwerp 4/10/2022................................................................................................... 107
Toepassing 2: HvB Gent 12 januari 2023.................................................................107
Context: Cassatierechtspraak inzake vermenging van eigen gelden.................................107
Informatie die we nodig hebben om het arrest te kunnen begrijpen..............................107
Zaak Gent 12/01/2023...................................................................................................... 108
AFDELING 3. VERGOEDINGEN IN EEN SCHEIDINGSSTELSEL........................................................109
Basisprincipes......................................................................................................... 109
Toepassing 1 – HvB Antwerpen 1 april 2025...........................................................109
Context: bewijsregels van het gemeen recht..................................................................... 109
Informatie die we nodig hebben om het arrest te kunnen begrijpen..............................109
Zaak Antwerpen 1/04/2025............................................................................................... 110
Toepassing 2: Cass. 9 september 2024...................................................................111
Context: waardering van de vergoeding wegens ongerechtvaardigde verrijking...............111
Informatie die we nodig hebben om het arrest te kunnen begrijpen..............................111
Zaak Cass. 9/09/2025........................................................................................................ 112
DEEL 7. SCHENKEN EN VERERVEN VAN DIGITALE ASSETS..............................115
INLEIDING....................................................................................................................... 115
Toegang tot documenten en inloggegevens............................................................115
Erven...................................................................................................................... 115
Giften...................................................................................................................... 115
FEITELIJK-FUNCTIONEEL..................................................................................................... 116
In de voetsporen treden.......................................................................................... 116
Functionaliteiten..................................................................................................... 117
Onderzoeksassumptie............................................................................................. 118
JURIDISCH FUNCTIONEEL.................................................................................................... 118
Toegang – Crypto.................................................................................................... 118
Vererven – Crypto................................................................................................... 119
Schenken – Crypto..................................................................................................123
CONCLUSIE..................................................................................................................... 125
DEEL 8. SOLIDARITEIT IN AANWINSTENSTELSELS.........................................126
INLEIDING....................................................................................................................... 126
Algemeen................................................................................................................ 126
Een aantal vragen................................................................................................... 127
Methode om vragen te beantwoorden....................................................................127
,AFDELING 1. BESTUURSREGELING.......................................................................................127
Probleemstelling..................................................................................................... 127
Oplossingen............................................................................................................ 128
Wanneer is toestemming vereist?...................................................................................... 128
Wat is de sanctie indieen geen toestemming gevraagd/verkregen is?...............................128
AFDELING 2. BESCHERMING VAN DE GEZINSWONING...............................................................129
Probleemstelling..................................................................................................... 129
Oplossingen............................................................................................................ 129
Wanneer is toestemming vereist om te verkopen?............................................................129
Wat is sanctie indien geen toestemming gevraagd / verkregen?.......................................130
AFDELING 3. SCHULDENREGELING.......................................................................................130
Probleemstelling..................................................................................................... 130
Oplossingen............................................................................................................ 131
Welk vermogen kan een schuldeiser aanspreken?.............................................................131
Welk vermogen draagt echt de schuld ?............................................................................ 131
AFDELING 4. INKOMSTEN ALS DEEL VAN DE AANWINSTEN.........................................................132
AFDELING 5. WAARDESTIJGINGEN ALS DEEL VAN DE AANWINSTEN.............................................132
AFDELING 6. NIET-AANWINSTEN ALS DEEL VAN DE AANWINSTEN...............................................133
AFDELING 7. METHODE VAN VERMOGENSDELING....................................................................134
AFDELING 8. VERDEEL- OF VERREKENSLEUTEL.......................................................................135
AFDELING 9. SAMENSTELLING EN WAARDERING VAN DE AANWINSTEN.........................................135
Probleemstelling..................................................................................................... 135
Oplossing................................................................................................................ 136
Wat is het ogenblik van samenstelling en waardering van de verdeelbare/verrekenbare
massa?.............................................................................................................................. 136
AFDELING 10. AFWIJKINGEN VIA HUWELIJKSOVEREENKOMST......................................................137
AFDELING 11. GLOBAAL OVERZICHT....................................................................................138
Solidariteitscontinuüm op basis van de hier onderzochte elementen.....................138
Solidariteitscontinuüm op basis van het volledige onderzoek.................................138
Enkele theoretische conclusies...............................................................................139
Enkele aanbevelingen voor de Belgische stelsels...................................................139
,INLEIDING
Algemeen
In deze cursus gaan we bekijken hoe mensen samen een affectieve relatie
opbouwen. We gaan zien dat er verschillende manieren zijn om samen te
kunnen wonen met iemand. De bekendste en belangrijkste figuur is
huwelijk. Als mensen samen trouwen kan dat juridische, economische en
financiële gevolgen hebben. We spreken hier van
huwelijksvermogensrecht.
Maar, en we gaan het later zien, er zijn ook andere relaties! De wetgever
heeft het uitgebreid en we hebben nu ook wettelijke en feitelijke
samenwoningen! We spreken dan van relatievermogensrecht. Het zijn de
relaties die buiten vallen van het huwelijk.
Tijdens al die lessen gaan we zien hoe we een evenwicht moeten zoeken
tussen autonomie en bescherming in elk relatie. Er moet echt een goed
evenwicht gevonden zijn! Als we te veel “macht” aan een geven, kan het
kwade gevolgen hebben.
De titel is: Billijk en inclusief relatievermogensrecht. Het betekent dat we
alleen de horizontale relaties zullen analyseren (we zullen ook de relaties
tussen minderjarigen vermijden!). Tot nu toe hebben we maar 3 “officiële”
relaties:
- Huwelijk, wettelijke en feitelijke samenwoning.
Maar we kunnen vandaag zien in onze maatschappij dat we heel veel
andere relatievormen hebben die niet door ons huidig wet zijn geregeld!
Het zijn de postmoderne vormen van intieme samenlevingsrelaties, het
inclusieve relatievermogensrecht (≈ relaties die buiten het klassieke kader
van het familierecht vallen).
Waarom Billijk? Want mensen in een relatie moeten dezelfde rechten
hebben maar ook dat mensen, ongeacht de relatietype die ze kozen, ook
een soort gelijke bescherming mogen krijgen. Waarom zijn bv.
polyamoureuze relaties uitgesloten?
Het recht is ook onbillijk. Waarom zijn er verschillen tussen gehuwde en
ongehuwde personen die in een relatie zijn?
- Kijk bijvoorbeeld, in sommige fiscale materies, hebben samenwoners
dezelfde rechten dan gehuwde koppels. Maar het is gewoon voor die
onderwerpen! Ze moeten niet denken dat voor de rest ze dezelfde
bescherming zullen krijgen!
De voorstellingen van Professor Verbeke
Maar we moeten beginnen met het begin. M. Verbeke heeft lang
verschillende stellingen gehad en heeft ook vaak van mening verandert.
Bijvoorbeeld, hij dacht dat, om een intieme relatie te kunnen hebben, seks
1
, nodig had. We zullen het later zien maar hij verlaat dit criteria en zegt
vandaag de dag dat het niet meer nuttig is!
M. Verbeke (later zal het Verbeke of V. zijn) had jarenlang een stelling
verdedigt = de verplichte participatie van aanwinsten. Die stelling heeft hij
jaren al verdedigd maar heeft het moeten loslaten want hij zag dat
mensen die met hem werkten niet ermee eens zijn.
o Herinnering = Aanwinsten = alle inkomsten uit beroep en de
inkomsten uit eigen vermogen, de besparingen daarop en de
beleggingen daarvan.
- Dus zijn mening was een dwingend participatie voor elk relatie! Ook
een soort rechterlijke billijkheidscorrectie toevoegen dat al bestaat
voor huwelijksrelaties!
Maar hij kon het niet want zijn collega’s er niet mee eens werden. Maar hij
had een plan (≈link met onderhandelen en bemiddelen). Hij wou toch wel
sommige aspecten van het familierecht wijzigen. Hij heeft dus zijn idee (≈
dwingend aanwinstenparticipatie) voorgesteld zodat de andere partij meer
geneigd zou zijn om andere voorwerpen te aanvaarde (en het heeft
gewerkt).
Correcties:
Anchor (≈ - 2.3.65
basis) van (verrekenbedingen
Dwingend Correcties =
correcties bij - 2.3.64 (TIGV +
aanwinstenpa 4de en 5de piste
Scheiding correcties op
rticipatie (alleen voor
van verrekenbedingen)
goederen 2.3.64 en
- 2.3.81 2.3.65)
(SvG) - Informatieplicht
(x2) van de notaris
- Heling
onwaardigheid
- Theorie van
huwelijksvoordelen
Dus dankzij zijn initiële voorstelling heeft hij andere mechanismes kunnen
doen aanvaarden!
We moeten dus eerst kijken wat het allemaal is!
- Verrekenbeding van aanwinsten (2.3.65 BW) = Een
verrekenbeding is een contractuele afspraak tussen echtgenoten
waarbij zij bepalen dat bij het einde van het
huwelijksvermogensstelsel (bv. echtscheiding of overlijden) een
verrekening in waarde gebeurt van bepaalde
vermogensbestanddelen of vermogensaanwas. Er is hier geen
gemeenschappelijke vermogen maar een soort schuldvordering aan
het einde van het stelsel!
2
